czwartek 14 listopada 2019 imieniny Rogera i Serafina 1946 - Urodził się Stanisław Barańczak
Do końca roku pozostało: 0 dni
Sciaga
Interaktywna mapa szkół
Język polski Historia WOS Sztuka (plastyka i muzyka) Języki obce Religia i etyka
Matematyka Fizyka i astronomia Chemia Biologia Przyroda Geografia Technika Informatyka
Przedmioty zawodowe WF Ścieżki edukacyjne Wychowanie przedszkolne Nauczanie zintegrowane Więcej
Skorzystaj z naszego formularza Więcej
Pamiętaj! Podawaj zawsze swój e-mail.
Język polski
Inne przedmioty
 Poleć stronę znajomemu 
Inkowie aztekowie i majowie - przedstawienie ich kultury
AZTEKOWIE:
1) nazwa nadawana indiańskiemu ludowi, przybyłemu w XIII w. z północy (z mitycznej praojczyzny Aztlán, która dała początek nazwie Aztekowie) i osiadłemu w Dolinie Meksyku; jego pierwotna autodenominacja brzmiała Mexitin; od założenia w początku XIV w. m. México-Tenochtitlán zwali się Mexica [‘mieszkańcy m. Méxicoz’] lub Tenochca [mieszkańcy m.in. Tenochtitlán]; w XIV w. Aztekowie stworzyli własny organizm polityczny, tzw. miasto-państwo (znane głównie pod nazwą Tenochtitlán), początkowo zależne od sąsiadów, Tepaneków z Azcapotzalco, od 1428 samodzielne; 1428–30 w sojuszu z Texcoco i Tlacopán (związek zwany Trójprzymierzem) rozpoczęli ekspansję militarną, która dała początek tzw. Kamienna płyta, zw. Kamieniem Słońca z kalendarzem Azteków imperium azteckiemu, stanowiącemu rodzaj federacji domen 3 głównych miast-państw, rządzonej przez ich władców; w końcu XV w. imperium objęło niemal cały środkowy wschód i południowy Meksyk; w jego skład weszło ponad 500 miast-państw, których zróżnicowana językowo, etnicznie i kulturowo ludność była zmuszona do płacenia trybutu i lub innych świadczeń na rzecz Trójprzymierza. Podstawą gospodarczą imperium było wysoko rozwinięte rolnictwo i wymiana towarów między różnymi pod względem geograficzno-klimatycznymi regionami, także położonymi poza jego granicami; czynnikiem unifikującym, prócz militarnego terroru, stawała się stopniowo ponad etniczna warstwa arystokracji, połączona więzami pokrewieństwa i powinowactwa; język nahuatl, którym mówili Mexica i część podbitych społeczności, zyskał status lingua franca; w sferze religii był upowszechniony kult boga- opiekuna ludu Mexica, zwanego Huitzilopochtli, kojarzonego ze słońcem i pretendującego do roli najwyższego bóstwa; procesy unifikacyjne nasiliły się w początku XVI w., gdy Mexica zdominowali swych sojuszników, a władca Tenochtitlán, Motecuhzoma Xocoyotzin, stał się faktycznym jedynowładcą imperium. W 1519–20 na skutek skomplikowanego splotu okoliczności, władzę nad imperium przechwycili, właściwie bez walki Hiszpanie pod wodzą Cortésa; utracili ją w wyniku antyhiszpańskiego powstania w Tenochtitlán, po czym rozpoczęli zbrojny podbój, który spowodował rozpad imperium; kres jego istnieniu położyło zdobycie 1521 Tenochtitlán i ujęcie jego władcy, Cuauhtemoca.




2) Nazwa Aztekowie nadawana bywa również ogółowi mieszkańców imperium, zwłaszcza społecznościom Mexica z Tenochtitlán, Acolhua z Texcoco i Tepaneków z Tlacopán; wykorzystując dziedzictwo wcześniejszych faz cywilizacji mezo- amerykańskich (głównie Tolteków) stworzyły one jej nową fazę, zwaną aztecką. Charakteryzowała ją nie spotykana dotąd apoteoza wojny, uznawanej za podstawową zasadę istnienia świata, co znalazło wyraz zarówno w życiu społeczno-politycznym (kariera wojskowa jako podstawa awansu społecznego), jak też w mitologii i religii (krwawe ofiary z ludzi, z reguły jeńców wojennych, jako zasadniczy element kultu religijnego) oraz w sztuce (wszechobecny motyw śmierci). Użyta w tym sensie nazwa Aztekowie nie obejmuje jednak ani wszystkich ludów Nahua okresu przedhiszpańskiego, do których zaliczali się Mexica i Acolhua, ani tym bardziej współczesnych Indian Nahua, żyjących głównie w Meksyku, chociaż czasem nadaje się jej błędnie taki zakres znaczeniowy.



Bibliografia:
G.C. VAILLANT Aztekowie z Meksyku , Warszawa 1965;
A. CASO Naród Słońca, Kraków 1974;
R. TOMICKI Tenochtitlán 1521, Warszawa 1984;
M. FRANKOWSKA Mitologia Azteków, Warszawa 1987.


INKOWIE, l
ud andyjski, który w okresie prekolumbijskim stworzył państwo ze stolicą w Cuzco (Tahuantinsuyu); wg tradycji pierwszym władcą Inków był Manco Capac; za panowania Pachacutiego, prawdopodobnie około połowy XV w., rozpoczęła się szybka ekspansja terytorialna państwa; na pocz. XVI w. imperium inkaskie sięgało od Pasto (obszary północne Kolumbii) na północ, po rzekę Maule w Chile na południe i obejmowało góry i płaskowyże śródandyjskie między wybrzeżem Oceanu Spokojnego a wschód stokami Andów. Państwo Inków było wielo-etniczne; na jego czele stał absolutny władca, zwany inką; o dziedziczeniu tronu decydowały najpotężniejsze arystokratyczne rody z Cuzco oraz kapłani. Ekspansja dokonywała się głównie przez podbój militarny, sankcjonowany ideologicznie przez kult Słońca, które powierzyło ince misję cywilizacyjną; na podbijanych terenach Inkowie zakładali garnizony wojskowe i świątynie Słońca; zazwyczaj zachowywali zastane tam tradycyjne struktury władzy i elitę polityczną, poddając je kontroli własnych funkcjonariuszy; w celach politycznych lub ekonomicznych często przesiedlali duże grupy ludności; kontrolę nad całym terytorium ułatwiał szczegółowy system rachunkowo-sprawozdawczy i rozwinięta sieć dróg. Podstawą gospodarki Inków było rolnictwo; zasadniczą część ludności stanowili wolni chłopi, żyjący w plemienno-terytorialnych wspólnotach; część ziemi pozostawała w ich indywidualnej lub kolektywnej dyspozycji, pozostała była własnością instytucji państwowej; chłopi uiszczali daninę na rzecz państwa, uprawiając tę ziemię i wytwarzając określone produkty z dostarczonego przez państwo surowca; istniały także wspólnoty wyspecjalizowane w pewnych rzemiosłach oraz grupy ludności spełniające funkcje służebne. Inkowie wykorzystywali w rolnictwie duże zróżnicowanie ekologiczne środowiska naturalnego, prowadzili wymianę międzyregionalną oraz stosowali równoległe cykle produkcyjne o różnych momentach maksymalnego zapotrzebowania na pracę, okresowo przemieszczając siłę roboczą; budowali rozległe systemy nawadniające i tarasy uprawne; szczególne znaczenie miała uprawa wielu odmian kukurydzy i ziemniaków, roślin bulwiastych, komosy ryżowej, dyni, fasoli, papryki i innych; hodowali lamy (jako zwierzęta juczne oraz dostarczające wełny i mięsa), alpaki (wełna), świnki morskie (mięso). Inkowie nie znali pisma, a o ich systemie wierzeń i historii wiadomo jedynie z opartych na tradycji ustnej przekazów kolonialnych i świadectw archeologicznych; oprócz Słońca czcili Wirakoczę oraz innych bogów i przedstawienia sacrum, związane z różnymi sferami działalności człowieka lub zjawiskami naturalnymi, a także mitycznych przodków i mumie zmarłych władców.
Charakterystyczne dla kultury materialnej Inków są monumentalne budowle kamienne, wznoszone bez zaprawy murarskiej; do czasów obecnych przetrwały ruiny pałaców królewskich i twierdzy Sacsahuamán koło Cuzco, zespołów archeologicznych, m.in. w Pisac, Ollantaytambo i Machu Picchu; typowa dla ich kultury jest polichromowana ceramika o motywach geometrycznych, narzędzia i broń z kamienia i brązu, drewnniane polichromowane kubki qero, drobne przedmioty z kamienia, złota lub srebra, tkaniny o geometrycznych, sekwencyjnych wzorach. Państwo Inków w XVI w. zostało podbite przez Hiszpanów; 1532 F. Pizarro pojmał w Cajamarce i wkrótce stracił inkę Atahualpę (który wcześniej pokonał w walce o tron swego brata Huascara). W 1533 Hiszpanie zajęli Cuzco; koronowany przy ich poparciu Manco Inca, po nieudanej próbie rekonkwisty, schronił się 1537 w górach Vilcabamby, na północny- zachód od Cuzco; 1572 wicekról hiszpański, F. de Toledo, podbił Vilcabambę i nakazał stracić jej ostatniego władcę, Tupaca Amaru. W trakcie podboju, na skutek narzucenia Inkom wzorów europejski i katastrofalnego spadku ich populacji z kilkunastu milionów do niespełna 1 mln pod koniec XVI w. (spowodowanego epidemiami chorób europejskich oraz działalnością pacyfikacyjną i gosp. Europejczyków), zostały zniszczone struktury państw. i dorobek cywilizacyjny Inków.



Bibliografia:
E.P. LANNING Peru przed Inkami , Kraków 1985;
Bogowie i ludzie z Huarochiri, Kraków 1985;
Dzieje Inków przez nich samych opisane, Warszawa 1989.

MAJOWIE, grupa ludów indiańskich mówiących językami z rodziny maja, zamieszkujących południowy- wschód Meksyk (półwysep Jukatan i stan Chiapas), Gwatemalę, Belize i zachodni Honduras; w węższym znaczeniu nazwę Majowie” odnosi się wyłącznie do grupy zamieszkującej półwyspu Jukatan (tzw. Majowie jukatańscy). Majowie byli twórcami wysoko rozwiniętej cywilizacji, której początki sięgają okresu preklaskiego późnego (400 p.n.e.–250 n.e.), wg chronologii przyjętej dla kultur Mezoameryki. Okres wczesnoklas. (250–400 n.e.) charakteryzowało powstawanie miast spełniających funkcje sakralno- administracyjne, z monumentalnymi zespołami architektonicznymi. W okresie średnioklas. (400–700) wystąpiły lokalne kryzysy polityczny, w konsekwencji których w okresie późnoklas. (700–900) rozwinęły się style regionalne w architekturze i sztuce, a cywilizacja Majów osiągnęła swe apogeum. Pod koniec tego okresu w rejonie centralnym doszło do załamania rozwoju cywilizacyjnego i opustoszenia miast. W okresie poklas. wczesnym (900–1200) pn. część Jukatanu znalazła się pod silnym wpływem kultury Tolteków ze środkowego Meksyku; najważniejszym miastem regionu pn. stało się Chichén Itzá; ok. 1200 utraciło ono supremację na rzecz Mayapán. Okres poklas. średni (1200–1450), trwający do upadku Mayapán, był okresem dekadencji i tarć politycznych między zwaśnionymi rodami arystokracji, władającymi licznymi, stosunkowo niewielkimi państewkami. Okres poklas. późny zakończył się wraz z podbojem hiszp. w XVI w., ale ostatnie niepodległe miasto-państwo Majów, Tayasal na jeziorze Petén Itzá w Gwatemali, zostało zdobyte dopiero 1697. Podstawą gospodarki Majów było rolnictwo, wykorzystujące technikę żarową i irygację, myślistwo, rybołówstwo i zbieractwo; dużą rolę odgrywał handel lądowy i morski (przybrzeżny). Społeczeństwo składało się z wyodrębnionych warstw i grup zawodowych; najwyższe miejsce w hierarchii społecznej zajmowała arystokracja, z której wywodzili się władcy, zwykle łączący funkcje polityczne i religijne, a ponadto - urzędnicy, zajmujący się administracją miasta-państwa, kapłani oraz wyżsi dowódcy wojskowi; najliczniejszą warstwę stanowili chłopi, których część, czasowo lub na stałe, zajmowała się rzemiosłem; istnieli też profesjonalni kupcy i inne grupy zawodowe; najniżej w hierarchii stali niewolnicy, stosunkowo nieliczni, rekrutujący się głównie spośród jeńców wojennych. Mimo że w odniesieniu do form organizacji politycznej Majów używa się niekiedy pojęcia imperium, w rzeczywistości tworzyli oni wyłącznie mniej lub bardziej trwałe związki kilku miast-państw; przed hiszpańską inwazją na Jukatanie nie istniały żadne ponadlokalne struktury polityczne. Główne osiągnięcia cywilizacji Majów w dziedzinie architektury stanowiły monumentalne zespoły przestrzenne, złożone ze świątyń na wysokich piramidach schodkowych, pałaców, tarasów, dziedzińców i kamiennych boisk do gry w piłkę, oraz zastosowanie w budownictwie tzw. fałszywego sklepienia; w dziedzinie sztuki - ozdoby ze stiuku, malowidła ścienne, rzeźby i płaskorzeźby z kamienia, drewna i kości, polichromowana ceramika oraz wyroby złotnicze. Majowie rozwinęli pismo hieroglificzne i dwudziestkowy system zapisu matematycznego, prowadzili obserwacje astronomiczne i posługiwali się precyzyjnymi systemami rachuby czasu. Po hiszp. podboju nastąpił całkowity upadek cywilizacji Majów; w okresie kolonialnym, a także po zdobyciu niepodległości przez Meksyk i inne kraje na pocz. XIX w., Majowie podejmowali wiele lokalnych zbrojnych prób odzyskania samodzielności politycznej (m.in. przez kilkadziesiąt lat, do przeł. XIX i XX w., utrzymywali kontrolę nad częścią terytorium Quintana Roo na Jukatanie).

Obecnie Majowie, w szerokim znaczeniu tej nazwy, stanowią w krajach zamieszkania przede wszystkim ludność wiejską, zajmującą się rolnictwem, hodowlą i rzemiosłem, które — zwł. tkactwo i garncarstwo — jest ważną częścią lokalnych przemysłów turystycznych; mówią ponad 20 językami i dialektami, większość posługuje się też językiem hiszpańskim; ich liczbę szacuje się na ok. 2 mln; w dużej mierze zachowali własną specyficzną kulturę.


Bibliografia;
S.G. MORLEY The Ancient Maya , Stanford 1946;
J.E.S. THOMPSON The Rise and Fall of Maya Civilization , Norman 1954;
J.E.S. THOMPSON Maya History and Religion, Norman 1970.

Piramida ze świątynią nr 1, zwana także Piramidą Wielkiego Jaguara leży w największej metropolii państwa Majów — mieście Tikal (Gwatemala). O tym jak wielkie znaczenie miało dla Majów to miasto świadczy wielość budowli sakralnych. Kilkanaście piramid– świątyń zdobi centrum miasta. Każda z nich oparta jest na wysokim cokole, ułożonym schodkowo, na szczycie którego znajduje się niewielkie pomieszczenie świątynne. Taka konstrukcja umożliwiała osiągnięcie głównego celu, jakim było umieszczenie obiektu sakralnego jak najbliżej bóstw, które miały swą siedzibę na niebie.
Dostęp do świątyni był domeną kapłanów, tam składali oni ofiary bogom i odprawiali inne religijne obrzędy. Podstawa świątyni także pełniła ważną rolę, ponieważ we wnętrzu cokołu, w labiryncie krętych korytarzy i zasypanych wejść znajdują się groby władców plemienia Majów, którym oddawana była także cześć boska.


Przysłana: 07.11.2001
Autor: Gamajka (gamajka@kki.net.pl)
Wszystkie prace tego autora


Podgląd wydruku
Powrót
Wasza ocena: 4.31


Redakcja Eduseeka jeszcze
nie oceniła tej pracy
Nasi partnerzy:
MEN SchoolNet eTwinning Związek Powiatów Polskich PCSS
Cisco OFEK Przyjazna Szkoła Fundacja Junior FIO CEO
Parafiada net PR Orange IMAX Cinema City WSP TWP
IMAGE PPI-ETC ArcaVir Master Solution Device


Projekt Polski Portal Edukacyjny Interkl@sa
powstał i był realizowany w latach 2000-2011 dzięki wsparciu
Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności.

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Prywatności".


Pytania i uwagi: portal@interklasa.pl

Regulamin portalu /  Polityka prywatności /  Ochrona własności intelektualnej /  Zasady korzystania / 
Wyłączenie odpowiedzialności /  Biuro prasowe /  Zasady współpracy /  Redakcja /  Kontakt