sobota 04 grudnia 2021 imieniny Barbary i Bernarda 1875 - Urodził się Rainer Rilke
Do końca roku pozostało: 0 dni
Matematyka
Interaktywna mapa szkół
Język polski Historia WOS Sztuka (plastyka i muzyka) Języki obce Religia i etyka
Matematyka Fizyka i astronomia Chemia Biologia Przyroda Geografia Technika Informatyka
Przedmioty zawodowe WF Ścieżki edukacyjne Wychowanie przedszkolne Nauczanie zintegrowane Więcej
Księga Szkocka

Wielcy matematycy

Księga Szkocka jest jednym z ciekawszych fragmentów historii polskiej matematyki. Na jej temat powstało wiele opowieści, z których część jest prawdziwa, a część zmyślona lub powstała w wyniku przekłamań podczas przekazywania tychże opowieści kolejnym pokoleniom młodych entuzjastów matematyki zafascynowanych geniuszem polskich matematyków okresu międzywojennego. Kilka zdań, które przygotowałem na temat Księgi Szkockiej, jest kroplą w morzu tego, co można o niej
napisać. Przygotowując się do napisania tego tekstu, korzystałem ze wspomnień Stanisława Ulama, który jest jednym ze współtwórców Księgi Szkockiej.

Skąd się wzięła nazwa Księga Szkocka? Żeby to wyjaśnić, cofnijmy się do lat czterdziestych ubiegłego wieku. W tych latach istniały w Polsce dwa bardzo silne ośrodki życia matematycznego: Warszawa i Lwów. Każdy z nich miał swoje - dziś już można powiedzieć - legendarne postaci. Z ośrodkiem warszawskim związani byli między innymi Wacław Sierpiński i Kazimierz Kuratowski - żeby wspomnieć najznakomitsze nazwiska. W ośrodku lwowskim najsławniejszy był Stefan Banach, twórca działu matematyki zwanego analizą funkcjonalną, której narodziny nastąpiły wraz z opublikowaniem w 1931 roku jego monografii o operatorach liniowych. Przedstawiciele obu tych ośrodków współpracowali ze sobą, utrzymując ożywione kontakty. Ślady tego można odnaleźć w Księdze Szkockiej w postaci sformułowanych tam zadań.

Poza polskimi matematykami przedstawiciele ośrodka
Kawiarnia Szkocka we Lwowie
lwowskiego zapraszali do siebie również matematyków
(i nie tylko matematyków) z zagranicy. Spotkania z zaproszonymi gośćmi w części - nazwijmy ją - oficjalnej odbywały się w murach uczelnianych. Część nieoficjalna, najbardziej przez wszystkich lubiana, odbywała się w luźnej atmosferze, zwykle w Kawiarni Szkockiej. Oprócz tego miejsca posiedzenia szacownego grona matematyków odbywały się również w kawiarni Roma, która jednak znacznie rzadziej była wykorzystywana do prowadzenia obrad. Przy piwie czy winie rozmowy przebiegały dość intensywnie i owocnie: padały nowe pomysły, zadania, twierdzenia. Po kilku godzinach, bo zwykle tyle trwały posiedzenia, goście opuszczali lokal i udawali się do domów, zapominając o części własnych pomysłów i spostrzeżeń. Wielu z nich nie udało się później odtworzyć. Widząc marnotrawstwo niezłych owoców zbiorowej pracy twórczej, jeden ze stałych uczestników długodystansowych debat wpadł na pomysł, aby kupić zeszyt i zapisywać wszystkie ciekawsze zadania, tak aby można było do nich później wrócić i zapisać ewentualne rozwiązania. Wg wspomnień S. Ulama autorem tego pomysłu był Stefan Banach, który zakupił duży zeszyt i najprawdopodobniej od 1935 roku umieszczał w nim każde ciekawsze zadanie lub problem powstałe w Kawiarni Szkockiej. Warto zaznaczyć, że nie wszystkie propozycje wysuwane w czasie długich posiedzeń kawiarnianych (rekordowe posiedzenie trwało 17 godzin bez przerwy!!!) znajdowały swoje miejsce w księdze. Ogólnie przyjęta "etykieta" grona dyskutantów stanowiła, że zadanie, zanim zostanie utrwalone na papierze, musi wzbudzić zainteresowanie wszystkich uczestników spotkania i uzyskać przez aklamację - używając dzisiejszej terminologii - "certyfikat jakości", czyli być nietrywialnym zadaniem, którego nie można bardzo szybko rozwiązać. Za rozwiązanie zadania jego autor czasem ustanawiał nagrodę w postaci butelki wina, kilku piw, obiadu itp.

Przyglądając się bliżej nazwiskom autorów zadań odnotowanych w Księdze Szkockiej, można - oprócz Banacha, Ulama, Mazura, Borsuka, Steinhausa, Auerbacha, Sierpińskiego oraz Kuratowskiego - znaleźć nazwiska takich postaci jak John von Nueman (współtwórca teorii gier i pierwszego komputera), Kac, Lusternik, Bogolubow. Moją uwagę zwróciło szczególnie to ostatnie nazwisko. Kibice szachowi z pewnością mają jednoznaczne skojarzenia, bowiem Jefim Bogolubow był w tamtym okresie jednym z czołowych szachistów świata, grając nawet o tytuł mistrzowski. Czy Bogolubow z Księgi Szkockiej jest tym znakomitym szachistą? Jest to dość prawdopodobne, ale wymaga sprawdzenia. Wiadomo, że w tamtym okresie sławny Jefim Bogolubow mieszkał w Generalnej Guberni, więc nie jest wykluczone, że mógł w jakiś sposób zetknąć się z Księgą Szkocką. Dla przykładu podam, że świetny szachista, kilkakrotny mistrz świata, Emanuel Lasker również położył pewne zasługi dla rozwoju matematyki, dowodząc co najmniej jednego (o tym mi wiadomo) twierdzenia z algebry. Biorąc to pod uwagę, mogę nieśmiało przypuszczać, że Bogolubow z Księgi Szkockiej był sławnym mistrzem szachowym. Należy jednak pamiętać, że jest to przypuszczenie, które należy zweryfikować i podejść do niego z daleko posuniętą ostrożnością.

Problem przechowywania księgi został rozwiązany z pomocą pracowników kawiarni, zapewne z uwagi na częste, prawie codzienne wizyty matematyków (dziś można by powiedzieć, że usługa przechowywania księgi była świadczona gratis lub w ramach promocji). Rytuał przewidywał, że po zgromadzeniu się dyskutantów kelner przynosił księgę, w której dokonywano notatek. Po zakończeniu "pracy" wszyscy rozchodzili się, a kelner zanosił uzupełnioną kolejnymi problemami księgę w bezpieczne miejsce w kawiarni, gdzie czekała na kolejne posiedzenie i nowe notatki.

Stefan Banach Kazimierz Kuratowski Stanisław Mazur Wacław Sierpiński Hugo Steinhaus Stanisław Ulam John von Neuman




Autor: Rafał Łopatka
Komentarze + Dodaj komentarz
  • Księga szkocka, Sławek Kędra (odpowiedzi: 0)
  • Pan Rafał Łopatka napisał fajny wstęp. Wszystkim zainteresowanym Księgą szkocką polecam http://banach.univ.gda.pl/archiwalia.html
 
Nasi partnerzy:
MEN SchoolNet eTwinning Związek Powiatów Polskich PCSS
Cisco OFEK Przyjazna Szkoła Fundacja Junior FIO CEO
Parafiada net PR Orange IMAX Cinema City WSP TWP
IMAGE PPI-ETC ArcaVir Master Solution Device


Projekt Polski Portal Edukacyjny Interkl@sa
powstał i był realizowany w latach 2000-2011 dzięki wsparciu
Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności.

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Prywatności".


Pytania i uwagi: portal@interklasa.pl

Regulamin portalu /  Polityka prywatności /  Ochrona własności intelektualnej /  Zasady korzystania / 
Wyłączenie odpowiedzialności /  Biuro prasowe /  Zasady współpracy /  Redakcja /  Kontakt

Przejdź na stronę ucznia Przejdź na stronę nauczyciela Przejdź na stronę rodzica Certyfikat sieciaki.pl Przyjazna strona kidprotect.pl