Przed inwazją rzymską Półwysep Iberyjski zamieszkiwały ludy pochodzenie celtyckiego, iberyjskiego i "mieszane" - Celtyberowie. Kultura Iberów była pod wyraźnym wpływem kultur kolonizatorskich (Greków, Fenicjan, Kartagińczyków), kultura Celtów była bardziej zbliżona do świata indoeuropejskiego, natomiast Celtyberowie łączyli oba te kierunki. W zachodniej części płaskowyżu (tzw. Mesety) osiedlił się lud Wettonów - znanych z verracos - rzeźb z motywami zwierzęcymi. Na terenie dzisiejszej Portugalii osiedlili się Luzytanie - głównie hodowcy i górnicy. Środkowe dorzecze rzeki Duero zamieszkiwali Wakceowie - lud typowo rolniczy. Północ, a w szczególności północny zachód półwyspu zamieszkiwali Gallekowie - twórcy wielu grodów, grodzisk - tzw. castro - otoczonych często kilkoma murami, z domostwami wznoszonymi na planie koła i ze stożkowymi dachami ze słomy. Gallekowie utrzymywali się z hodowli zwierząt, ew. połowu ryb i owoców morza. Byli też wspaniałymi złotnikami. Wzdłuż Gór Kantabryjskich zamieszkiwali m.in. Asturowie, Kantabrowie, Baskowie. W III w.p.n.e. Kartagina najechała południową część półwyspu oraz zapoczątkowała tam budowę nowego imperium kartagińskiego, ze stolicą w Nowej Kartaginie. Jednak jako następstwo ogromnej klęski w drugiej wojnie punickiej utraciła wszystkie nieafrykańskie posiadłości na rzecz rzymian.

Dolmen de Menga, płd. Hiszpania

Hiszpania rzymska Rzymskie zainteresowanie się terenami Półwyspu zrodziło się głównie z trwającej rywalizacji z Kartaginą, która to po przegranej w pierwszej wojnie punickiej skierowała się na nie zajęty jeszcze przez Rzym Półwysep Iberyjski. Niedługo potem wybuchła druga wojna punicka, z którego zwycięsko wyszedł Rzym, odbierając Kartaginie wszystkie terytoria pozaafrykańskie. W roku 197 p.n.e. utworzono rzymskim zwyczajem dwie prowincje - Citerior (czyli Hiszpanię Bliższą) oraz Ulterior - Hiszpanię Dalszą. Do tłumienia powstań w nowo powstałych prowincjach przysłano dwa lata później Marka Porcjusza Katona. W I w.p.n.e. Hiszpania stała się się areną walk politycznych pomiędzy Cezarem i Pompejuszem (i jego synami). Po śmierci Cezara w 49 p.n.e władzę objął August, któremu udało się pokonać plemiona północne. Następnie - przez wieki - trwał proces powolnej, acz wyraźnej romanizacji oraz charakterystycznego dla społeczeństwa rzymskiego podziału społeczeństwa na ludzi wolnych i niewolników. Pod koniec II wieku zaczęły się - tak jak w całym Cesarstwie - kłopoty wszelakiego rodzaju: ekonomicznego, społecznego, militarnego i politycznego. Najwyraźniejszym symptomem kryzysu był spadek zaludnienia, na co skarży się Św. Cyprian: "brakuje rolników w polu, marynarzy na morzu, żołnierzy w obozach". Jedną z przyczyn były zarazy, inną najazdy plemion germańskich. Postępował kryzys miast i zwiększenie roli dużych majątków ziemskich.

Średniowiecze

Hiszpania Wizygotów

W roku 409 Pireneje przekroczyły plemiona Swebów, Wandalów-Silingów, Wandalów-Hasdingów oraz Alanów (lud pochodzenia azjatyckiego). Na podstawie paktów miedzy sobą i - prawdopodobnie - Rzymem, plemiona te grabią Hiszpanię i dzielą się terytoriami. W 416 roku na Półwysep docierają Wizygoci, najprawdopodobniej skierowani tam przez Rzymian, którzy chcieli pozbyć się wrogich plemion germańskich. Jednak już dwa lata później Wizygoci obejmują południową Galię i tworzą królestwo Tuluzy. W roku 429, król Wandalów Genzeryk został wypędzony wraz ze swoim ludem do północnej Afryki. Od tego czasu Wizygoci rządzą prawie całym Półwyspem za wyjątkiem państwa Swebów oraz Krajem Basków. W 507 roku, po bitwie z Frankami pod Voille, na skutek której Wizygoci tracą Akwitanię, zaczynają napływać wielką falą do Hiszpanii. Do roku 526 Wizygoci zjednoczeni są z Ostrogotami pod Teodorykiem Wielkim, rządzącym z Rawenny. Stolica przenoszona jest do Barcelony, a po krótkim okresie czasu do Toledo. Następne lata wypełniają walki zewnętrzne i wojny z Bizancjum, które dokonało inwazji na południową część królestwa. Zostali poproszeni o interwencję podczas walk dynastycznych Wizygotów, jednak później zostali, mając nadzieję na "Rekonkwistę" terenów byłego Zachodniego Cesarstwa. Po 600 roku następuje powolny rozpad Królestwa Wizygotów. Stagnacja, wewnętrzne walki, i spiski doprowadzają do stopniowego osłabienia autorytetu monarchy, coraz częstszych buntów i utraty poczucia jedności. W 711 na Półwysep nacierają wojska Umajjadów i w ciągu siedmioletniej kampanii wojskowej podbijają prawie całe terytorium dzisiejszej Hiszpanii i Portugalii. Nastają czasy Al-Andalusu.

Al-Andalus
W 711 r. islamska armia Maurów z północnej Afryki najechała chrześcijańskich Wizygotów z Hiszpanii. Ich dowódca, Tariq ibn-Ziyad, podbił większość Hiszpanii w trakcie swojej ośmioletniej kampanii wojskowej. Wojska próbowały również przekroczyć Pireneje, ale zostały pokonane przez Franków pod Karolem Młotem podczas bitwy pod Tours w 732. Półwysep Iberyjski, za wyjątkiem niewielkich terenów na północnym-zachodzie oraz baskijskich rejonów pirenejskich, stał się częścią rozwijającego się Imperium Umayyad nazywaną al-Andalus. W Muzeum Archeologii w Madrycie, dinar wytworzony pięć lat po podboju (716), posiada dwa napisy - arabskie Al-Andalus na jednej stronie i łacińskie Span(ica) na drugiej. Jest to prawdopodobnie najwcześniejsze świadectwo podbojów Maurów.
Kiedy Imperium Umayyadów zostało zastąpione przez Imperium Abbasydów w 750, lenna muzułmańskie zjednoczyły się w Emirat Kordoby rządzący Al-Andalusem i częściami północno-zachodniej Afryki. W 929 emir Abd-ar-Rahman III ogłosił się kalifem (występując jawnie przeciwko Kalifowi Abbasydów z Damaszku) podnosząc emirat do znacznie bardziej prestiżowego statusu kalifatu.
Okres Emiratu i Kalifatu jest znany z akceptowania i tolerowania się nawzajem chrześcijan, muzułmanów i żydów żyjących na tych samych terenach. Kalifat na przestrzeni X wieku jest nazywany złotym wiekiem Islamu. W kulturze muzułmańskiej, Andalus jest dzisiaj nostalgicznym symbolem złotej ery Islamu. Po rozpadzie kalifatu w 1031, Al-Andalus znalazł się pod rządami fanatycznych berberskich dynastii Almorawidów i Almohadów, co zakończyło tradycyjną tolerancję w stosunku do chrześcijan i żydów. Kraj rozpadł się wtedy na dziesiątki małych, niepodległych islamskich państw, nazywanych taifami. Kraje chrześcijańskie okupujące północ i zachód powoli powiększały swoją władzę nad Hiszpanią: Galicja, Asturia, Leon, Nawarra i Katalonia były chrześcijańskimi twierdzami. Aragonia i Kastylia stały się chrześcijańskie w przeciągu paru następnych stuleci. W 1212 koalicja chrześcijan pod przywództwem Alfonso VIII z Kastylii wygnała muzułmanów ze środkowej Hiszpanii po bitwie pod Las Navas de Tolosa, chociaż taifa Granady przetrwała jeszcze trzy następne wieki. 2 stycznia 1492 Boabdil z Granady, wódz Emiratu Gharnatahu (Granady), ostatniej twierdzy Islamu na Półwyspie Iberyjskim, poddał się armiom katolickiej Hiszpanii, świeżo zjednoczonej po ślubie Izabeli I Kastylijskiej i Ferdynanda II Aragońskiego. Andalus przestał istnieć.

Alhambra, Grenada

Narodziny państewek chrześcijańskich. Chrześcijanie i muzułmanie w walce Wypędzanie muzułman zostało zapoczątkowane przez pierwszego króla Asturii, Pelayo (718-737), który wydał walkę Maurom w górach Covadonga w roku 722. Jego synowie oraz dalsi potomkowie kontynuowali te działania, dopóki nie wypędzili wszystkich Arabów. W tym samym czasie we wschodniej części Półwyspu, frankijscy władcy ustanowili Marchię Hiszpańską na terenie dzisiejszych Pirenei oraz Katalonii, podbijając Gironę w 785 oraz Barcelonę w 801. Była to strefa oddzielające posiadłości chrześcijańskie od terenów zajętych przez muzułman. Rekonkwista nie była jednak procesem jednoczącym chrześcijańskich władców do walki z muzułmanami, a państwa chrześcijańskie zajmujące tereny północnej Hiszpanii walczyły ze sobą tak często jak z innowiercami. Królestwo Asturii zostało uformowane pomiędzy łańcuchami górskimi północno-zachodniej Hiszpanii, a za swoją stolicę obrało Oviedo. Baskowie z Nawarry zajmowali tereny pirenejskie oraz doliny w obrębie Las Navas de Tolasa. Militarne osłabienie Umajjadów w Hiszpanii zapoczątkowało proces tworzenia się Królestwa Leónu, które pełnię niepodległości zdobyło w końcu w 913. Sancho III z Nawarry, wyróżniający się przywódca wojskowy, obsadził swojego syna Ferdynanda na tronie kastylijskim w 1028, przesuwając działania militarne jeszcze dalej na południe. Ferdynand był roztropnym oraz pobożnym monarchą, który zjednoczył Nawarrę, Galicję, Asturię oraz León. Śmierć Sancho w 1072 oznaczała powrót do władzy Alfonso VI, przejmującego wszystkie domeny Ferdynanda I. Alfonso był uzdolnionym dowódcą i wiele dokonał w celu powiększenia swoich ziem. Jego kraj stał się wówczas jedną z najbardziej się liczących w Europie monarchii, a jego tolerancja wobec muzułman była jak na tamte czase wyjątkowo duża. W czasie jego rządów, El Cid, jedenastowieczny heros hiszpańskiej epickiej powieści został wygnany z rodzinnych ziem oraz znalazł schronienie u muzułmańskich królów Saragossy. Po rozpadzie Kalifatu Kordoby, Al-Andalus rozpadł się na małe, walczące ze sobą państwa, co w ogromnym stopniu ułatwiło Alfonsowi ekspansję w kierunku południowym. Dotarł aż do Toledo w roku 1085, ale jego rozwój został zahamowany przez inwazję Almorawidów. Rekonkwista Hiszpanii została w XIII wieku obwołana krucjatą, jednak po ostatecznym podbiciu ziem Granady, walczący opuścili szeregi armii. Rządy Ferdynanda oznaczały początek umocnienia się roli Hiszpanii na europejskiej scenie politycznej, zakańczając dyplomatyczną izolację, wywołaną tarciami jego ojca z Papieżem. Wtedy to został zbudowany Uniwersytet Salamanki, jeden z najstarszych uniwersytetów Europy, którego celem było nauczanie praw rządących ekonomią w duchu chrześcijańskim. Potomek Ferdynanda, Alfonso X - zwany Uczonym - przyczynił się do wypromowania myśli klasycznej maurskich bibliotek i szkół. Siłą, która wskrzesiła ruch jednoczący hiszpańskich chrześcijan, byli 'Katoliccy Monarchowie', czyli Ferdynand II Katolicki oraz Izabela I Katolicka, którzy swoim małżeństwem ostatecznie zjednoczyli Hiszpanię jako królestwo. W czasie ich wspólnych rządów, wiele zamków szlachty zostało zburzonych oraz został opracowany publiczny system podatkowy. Dzięki polityce sojuszy z europejskimi potęgami oraz podbojami Ameryki Południowej i Indii Zachodnich, Hiszpania rozpoczęła powolne budowanie swojego imperium. Traktat z Tordesillas, wynegocjowany pomiędzy Papieżem Aleksandrem VI a Portugalią i Hiszpanią, podzielił świat na dwie strefy wpływów. Ogromne ilości złota z kopalni Nowego Świata trafiały do hiszpańskiego skarbca, co powodowało jednak wzrost inflancji oraz podminowało pozycję waluty. Ponadto, Hiszpania była zależna od swoich kolonii, a kiedy Elżbieta I rozpoczęła masowe napady na hiszpańskie statki, kraj Iberów cierpiał niewyobrażalne straty. Te przyczyny, oraz wygnanie ważnej ekonomicznie klasy Żydów i Maurów wywołały upadek ekonomii oraz zakończyły Złoty Wiek Hiszpanii.

Minaret w Rondzie

Hiszpania Habsburgów
W 1504 roku zmarła królowa Izabela i chociaż Ferdynand starał się utrzymać swoje zwierzchnictwo nad Kastylią, kastylijski dwór królewski (Cortes Generales) na jej następczynię konorował córkę Izabeli - Joannę. Mężem Joanny był Filip, syn habsburskiego cesarza Maksymiliana I i Marii Burgundzkiej. Wkrótce po koronacji Joanna zaczęła wykazywać objawy poważnej choroby umysłowej. W końcu, w 1506, Filip obwołał się regentem panującym w jej imieniu. Zmarł niewiele później w niewyjaśnionych okolicznościach, najprawdopodobniej otruty przez obłąkaną żonę. Jako, że ich najstarszy syn, Karol, miał tylko sześć lat, Cortes Generales zezwolił ojcu Joanny, Ferdynandowi, na rządzenie krajem jako regent. Po jego śmierci w 1516, na tron wstąpił młody Karol, od tamtego czasu panujący jako Karol I, ostatecznie jednocząc monarchię hiszpańską pod jednym sztandarem. Odziedziczył wszystkie posiadłości hiszpańskie w Nowym Świecie oraz na Morzu Śródziemnym, a po śmierci ojca w 1506 dostał również Niderlandy, Franche-Comté oraz Flandrię. W 1519 roku, po śmierci dziadka Maksymiliana I, Karol odziedziczył habsburskie terytoria w Niemczech oraz został wybrany cesarzem Świętego Narodu Niemieckiego (jako Karol V). Jego matka zachowała tytuł królowej Kastylii aż do śmierci w 1555, jednak z powodu stanu jej zdrowia to Karol zgromadził całą władzę w swoim ręku. Uznaje się, że był w tym czasie najpotężniejszym człowiekiem w kręgu państw chrześcijańskich. W 1543, Franciszek I, król Francji, ogłosił swój bezprecedensowy sojusz z sułtanem osmańskim Sulejmanem Wspaniałym oraz przystąpił do okupacji hiszpańskiej Nicei. Henryk VIII, który żywił ogromną niechęć do Francuzów, przystąpił wraz z Karolem do inwazji na terytoria francuskie. Pomimo, rozbicia armii hiszpańskiej w Bitwie pod Ceresole w Sabaudii, siły Henryka radziły sobie lepiej i ostatecznie Francja została zmuszona do przyjęcia warunków pokojowych. Austriacy, dowodzeni przez młodszego brata Karola, Ferdynanda, zaangażowali się w walki z Turkami na Bałkanach. W 1566 roku w Niderlandach Hiszpańskich wybuchło powstanie, które stłumić miała armia Księcia Alby. Dwa lata później, Wilhelm Milczący przeprowadził nieudaną próbę obalenia krwawego dyktatora, co dało początek Wojnie Osiemdziesięcioletniej, ostatecznie zakończonej uzyskaniem przez Niderlandy niepodległości. Hiszpanie, którzy znaczną część swojego bogactwa zawdzięczali bogatym w manufaktury i rozwiniętym handlowo Niderlandom - a w szczególności portowej Antwerpii - za wszelką cenę starali się utrzymać porządek oraz swoją władzę nad Holandią. W 1572, grupa holenderskich najemników, znanych jako watergeuzen ("Morscy Żebracy") zdobyła kilka miast portowych, ogłosiła swoje poparcie dla Wilhelma oraz odwołała władzę hiszpańską. W 1574 armia hiszpańską pod dowództwem Ludwika de Requesénsa musiała przerwać oblężenie Leiden po tym, jak Holendrzy zniszczyli tamy chroniące nizinne prowincje przed żywiołem Morza Północnego. W 1576, kiedy kraj musiał uporać się z utrzymaniem osiemdziesięciotysiecznej armii i trzystu-okretowej floty, Filip zmuszony był ogłosić bankructwo. Armia w Holandii wkrótce dokonała przewrotu, zdobyła Antwerpię i rozpoczęła bezwzględne pustoszenie południowej Holandii, tylko zachecając tamtejsze prowincje do przyłączenia się do powstania. Hiszpanie wybrali drogę negocjacji i ostatecznie udało im się przywrócić pokój w południowych prowincjach podpisując Unię z Arras w 1579. Porozumienie zmuszało oddziały hiszpańskie do opuszczenia Flandrii i Franche-Comte. W 1586 królowa Elżbieta I poparła protestantów w Holandii i Francji, a jej najznamienitszy admirał - Sir Francis Drake - rozpoczął zmasowane ataki na hiszpańskie statki handlowe na Morzu Karaibskim oraz Oceanie Spokojnym. Szczególnie pamiętana jest Bitwa o Kadyks, kiedy Drake zniszczył trzon stacjonującej tam armady hiszpańskiej. W 1588, mając nadzieję na ostateczne wyeliminowanie knowań Elżbiety, Filip wysłał flotę ku wybrzeżom Anglii. Ze stu trzydziestu wysłanych statków powróciła tylko połowa, a dwadzieścia tysięcy transportowanych nimi piechurów zaginęło w odmętach Oceanu Atlantyckiego. Ten tragiczny rezultat, związany z niesprzyjającymi warunkami pogodowymi oraz pewną dozą szczęścia sił floty brytyjskiej, zapoczątkował koniec hiszpańskiej supremacji na otwartych morzach. W 1627 roku hiszpańska gospodarka upadła po raz kolejny. Hiszpanie, próbując opłacić armię i sprostać kosztom wojny, zaczęli zmniejszać wartość swoich monet, a ceny w całym kraju gwałtownie wzrosły. Aż do 1631 roku na większości terenów kastylijskich panował handel wymienny związany z kryzysem walutowym, a rząd nie był w stanie zebrać jakichkolwiek podatków od chłopstwa, polegając całkowicie w tym względzie na zamorskich koloniach. Hiszpańskie oddziały na terenie Niemiec, w związku z zaprzestaniem przez dowództwo wypłaty żołdu, plądrowały gospodarstwa oraz grabiły wsie. Olivares, który podejmował coraz śmielsze kroki na płaszczyźnie podatkowej, był obwiniany za bezowocną i upokarzającą wojnę we Włoszech (tzw. wojna o sukcesję mantuańską) oraz niepowodzenia ekonomiczne. Holendrzy, którzy w trakcie Dwunastoletniego Pokoju położyli szczególny nacisk na rozbudowę floty wojennej, całkowicie pogrążyli hiszpański handel morski - jedyną gałąź gospodarki, która utrzymywała kraj Filipa. Hiszpanie, po zniszczeniu Armady przez siły holenderskie, nie byli już w stanie opierać się niebiezpieczeństwu ciągnącemu od strony wód. Wspierani przez Francuzów, Katalończycy, Neapolitańczycy i Portugalczycy wzniecili bunt w latach czterdziestych siedemnastego wieku. Nadzieja na Niderlandy Hiszpańskie została pogrzebana po przegranej bitwie pod Lens w 1648, a traktat pokojowy podpisany w Westfalii uznawał ostatecznie niepodległość Zjednocznych Prowincji, kończąc tym samym wojny osiemdziesięcioletnią i trzydziestoletnią. Wojna z Francja trwała jeszcze przez jedenaście lat - pomimo francuskich niepokojów i trwającej w latach 1648-1652 wojny domowej (zob. Frondy), zruinowana ekonomicznie Hiszpania nie była w stanie zdobyć przewagi. Neapol został odbity w 1648, a Katalonia w 1652, jednak wojna zakończyła się dopiero po bitwie pod Dunkierką, gdzie armia francuska pod dowództwem wicehrabii de Turenne rozbiła pozostałości niegdyś świetnej hiszpańskiej armii. Hiszpanie w 1659 podpisali Pokój Pirenejski, który przekazywał Francji Rousillon, Foix, Artois i znaczną część Lotaryngii. W latach 1667-1668 Ludwik XIV rozpoczął wojnę dewolucyjną wymierzoną przeciwko pozostałościom Hiszpańskich Niderlandów. Ani Karol, ani jego matka nie byli w stanie przeciwstawić się bezwzględnej machinie wojennej wybitnego władcy francuskiego. Hiszpania straciła wtedy znaczne połacie terytoriów, między innymi miasta Lille i Charleroi. Wkrótce rozgorzała wojna dziewięcioletnia, w trakcie której Ludwik po raz wtóry zaatakował holenderskie posiadłości Hiszpanów. Jego armia, dowodzona przez Księcia Luksemburgu, pokonała Hiszpanię pod Fleurus (1690) oraz walczące po stronie Karola Niderlandy. Wojna zakończyła się stratą prawie całych Hiszpańskich Niderlandów, w tym m.in. bardzo ważnych miast Ghent i Luksemburg. Pokazała światu również jak zacofane i bezużyteczne są hiszpańskie mechanizmy obronne i urzędnicze - nieefektywny rząd w Madrycie nie podjął żadnych kroków, żeby je ulepszyć. Świat w ostatnich dekadach siedemnastego wieku był świadkiem stagnacji i rozkładu Hiszpanii. Kiedy reszta Europy przechodziła przez ważne przemiany rządowe i społeczne - Król Słońce we Francji, Bezkrwawa Rewolucja w Anglii - Hiszpania żyła we własnym świecie biurokracji i korupcji. Aparat urzędniczy, wykształcony na charyzmatycznych, inteligetnych i obrotnych postaciach Karola I oraz Filipa II wymagał silnego i zdolnego monarchy. Słabość Filipa III i Filipa IV doprowadziła do ostatecznego wymazania Hiszpanii z areny międzynarodowej. Bezdzietny Karol II na łożu śmierci jako swojego następcę wyznaczył księcia Filipa de Anjou Burbona, nie chcąc, aby jego kraj dziedziczył Habsburg. Zmarł w 1700, dokładnie dwieście lat po narodzinach Karola I.

Wnętrze pałacu Karola V w Grenadzie

W 1700 wygasła hiszp. linia Habsburgów; Hiszpania oraz jej posiadłości eur. i kolonialne stały się obiektem rywalizacji mocarstw eur.; w wyniku hiszpańskiej wojny sukcesyjnej 1701-14 tron Hiszpanii przypadł fr. Burbonom (zakaz unii obu państw); natomiast Hiszpania utraciła na rzecz państw koalicji antyburbońskiej wszystkie dotychczasowe posiadłości w Europie. Nastąpiła zmiana hiszp. polityki wewn. i zagr.; Filip V rozpoczął reformy, kontynuowane następnie przez jego synów, Ferdynanda VI i Karola III, podporządkowane idei usprawnienia i centralizacji państwa (m.in. zniesiono odrębności autonomiczne Aragonii i Katalonii); na arenie międzynar. ścisły sojusz z Francją (tzw. pakty familijne 1733, 1743, 1761) wikłał Hiszpanię w toczone ze zmiennym powodzeniem wojny przeciw W. Brytanii (1762-63 udział w wojnie siedmioletniej, 1779-83 - w wojnie o niepodległość Stanów Zjedn.). Zwiększyły się też wpływy kultury fr.; 1713 powstała Hiszp. Akad. Król., 1738 - Król. Akad. Hist., 1744 - Akad. Sztuk Pięknych. Reformy oświeconego absolutyzmu, wprowadzane 1759-88 przez Karola III i jego ministrów, objęły gł. gospodarkę Hiszpanii, zmierzając do jej ożywienia i zwiększenia dochodów państwa (założenie banku, kompanii handl. i manufaktur państw., protekcjonalizm celny, od 1778 swoboda handlu z koloniami); 1767 usunięto z Hiszpanii jezuitów i skonfiskowano ich dobra. Po nieudanej próbie powstrzymania ekspansji wpływów rewol. Francji (porażka w wojnie 1793-95) Karol IV i król. faworyt M. Godoy niemal całkowicie podporządkowali politykę Hiszpanii interesom fr.; sojusz fr.-hiszp. 1797 przyniósł wojnę z W. Brytanią i zniszczenie floty hiszp. pod Trafalgarem 1805, natomiast układ 1807 - faktyczną okupację Hiszpanii przez wojska fr.; 1808 ces. Napoleon I zmusił Karola IV i jego syna, Ferdynanda VII, do abdykacji. 2 V 1808 powstanie w Madrycie rozpoczęło wojnę o niepodległość 1808-14, która stała się pierwszą manifestacją istnienia narodu hiszp. walczącego w obronie tożsamości i tradycji; do nar. legendy przeszły zwycięskie bitwy (1808 pod Bailén) i dowódcy (El Empecinado, J. Palafox); pod wrażeniem walk i okrucieństw wojny tworzył F. Goya. Początkowo, mimo bohaterskiej obrony 1808-09 Gerony i Saragossy, Napoleon I opanował Hiszpanię i osadził na jej tronie swego brata, Józefa; zyskał on poparcie niewielkiej części społeczeństwa; powstały regionalne junty obrony oraz Junta Centr., pełniąca funkcję rządu nar.; zwołane 1810 do Kadyksu Kortezy proklamowały 1812 pierwszą konstytucję hiszp. o liberalno-burż. charakterze, pozostającą pod wpływem fr. Deklaracji praw człowieka i obywatela oraz konstytucji 1791; działania partyzanckie (guerrilla) oraz interwencja wojsk bryt. ks. Wellingtona doprowadziły do wyparcia 1814 Francuzów z Hiszpanii.

Uchwalenie konstytucji otworzyło epokę zmagań o kształt społ. i ustrojowy państwa; gł. konflikt XIX w. przebiegał między siłami zachowawczymi, dążącymi do utrzymania stosunków społ. opartych na feud. strukturze stanowej, a siłami liberalno-burż., zmierzającymi do zniesienia stanowych ograniczeń rozwoju gosp. i społ. kraju. Po powrocie 1814 na tron Ferdynand VII zniósł konstytucję, wszczął prześladowania liberałów i przywrócił rządy absolutne; liberalna rewolucja 1820-23 zmusiła króla do uznania konstytucji 1812, została jednak stłumiona przez wojska fr. interweniujące na zlecenie Świętego Przymierza. W 1808-24 trudna wewn. sytuacja Hiszpanii ułatwiła większości kolonii środkowo- i południowoamer. wyzwolenie się spod hiszp. panowania; Hiszpania utrzymała jedynie Kubę i Puerto Rico oraz Filipiny. Sporna kwestia dziedziczenia tronu po śmierci 1833 Ferdynanda VII spowodowała wystąpienie przeciwko sukcesji jego córki, Izabeli II, pretendenta - brata zmarłego króla, Don Carlosa, skupiającego wokół siebie zwolenników orientacji konserwatywnej i absolutystycznej (karliści); porażka karlistów w serii wojen domowych 1833-39, 1847-49, 1872-76 (tzw. wojny karlistowskie) oznaczała sukces liberałów; ich rządy pod panowaniem Izabeli II stały się okresem ciągłej rywalizacji między gł. partiami liberalnymi: umiarkowaną i postępową, znaczonej przewrotami, częstymi zmianami gabinetów i konstytucji; ogromną rolę odgrywali wojskowi sięgający po władzę dyktatorską (B. Espartero, R. Narváez, L. O'Donnell). W 1868 w wyniku przewrotu wojsk. została obalona Izabela II; wybrany 1870 na tron Amadeusz I (syn króla Włoch, Wiktora Emanuela II), nie mogąc zapanować nad zamętem polit., 1873 abdykował; proklamowano republikę; jej rządy, zwalczane przez konserwatystów i borykające się z siłami odśrodkowymi, nie miały szerokiego poparcia w społeczeństwie. W 1874 kolejny przewrót przywrócił na tron Burbonów (król Alfons XII); podstawą rządów restauracji stał się kompromis między bogatym mieszczaństwem a posiadaczami ziemskimi, który zapewnił Hiszpanii na półwiecze względny spokój wewn.; 1876 konstytucja określiła podstawy ustrojowe; wygasły wojny karlistowskie; wykrystalizowała się scena polit.: u władzy zmieniały się cyklicznie 2 partie akceptujące ustrój monarchii konstytucyjnej - Partia Konserwatywna (gł. ziemiaństwo) i Partia Liberalna (gł. burżuazja); wprowadzono dość szerokie swobody obywatelskie: powszechne prawo wyborcze (1890), swobodę zrzeszania się; powstawały związki zaw.: anarchistyczne (gł. w Katalonii i Andaluzji) i socjalist. (Asturia, Baskonia, Madryt), 1879 zał. Hiszpańską Socjalistyczną Partię Robotniczą (PSOE). W 1898 w wyniku wojny ze Stanami Zjednoczonymi Hiszpania utraciła ostatnie posiadłości kolonialne: Kubę, Puerto Rico i Filipiny; 1912 uzyskała protektorat nad pn. Marokiem (opór miejscowych plemion złamano dopiero 1926).

Klęska 1898 wywołała głęboki wstrząs wśród intelektualistów szukających dróg odrodzenia ojczyzny (pokolenie 1898); jej struktura gosp. i społ. u progu XX w. była pod wieloma względami zacofana; kompromis obszarniczo-burż. 1874 stworzył warunki do utrwalenia półfeud. stosunków na wsi: na pocz. XX w. 53% ziemi było własnością latyfundystów; szczupłość rynku wewn., brak rodzimego kapitału oraz aktywnej polityki rządu były powodem napięć społ., wolnego tempa wzrostu gospodarki i jej podatności na kryzysy; sytuację wewn. komplikowały ruchy separatystyczne, silne zwł. w regionach najbardziej rozwiniętych - Katalonii i Baskonii. Podczas I wojny świat., w której Hiszpania zachowała neutralność, zwiększenie popytu na jej surowce wywołało dobrą koniunkturę ekon., po której gospodarka Hiszpanii weszła w nowy kryzys 1918-23; pod wpływem wydarzeń rewol. w Europie zaktywizował się ruch robotn.; kryzysy rządowe oraz niepowodzenia w walkach w Maroku stworzyły warunki sprzyjające wprowadzeniu 1923 przez gen. M. Primo de Riverę dyktatury wojsk., mającej poparcie Alfonsa XIII; rozwiązano Kortezy, zakazano działalności partii polit.; sprzyjający dyktaturze rozwój gosp. załamał się 1929 wraz z wybuchem kryzysu świat.; 1930 ustąpił Primo de Rivera, a po zwycięstwie republikanów w wyborach municypalnych w IV 1931 Alfons XIII opuścił kraj (nie abdykując).

14 IV 1931 proklamowano republikę; jej pierwszym premierem został N. Alcalá Zamora (od XII 1931 prezydent), a XI 1931 - M. Azana, przywódca Lewicy Republ.; w wyborach do konstytuanty sukces odniosły partie lewicy (zwł. PSOE) i centrum; konstytucja ustanowiła parlamentarny system sprawowania rządów, szeroki zakres praw i wolności (również o charakterze socjalnym) oraz wprowadziła rozdział Kościoła od państwa; 1932 uchwalono autonomię Katalonii i częściową reformę rolną. Przejęcie rządów w wyniku wyborów 1933 przez ugrupowania prawicowe (katol. CEDA J.M. Gil Roblesa, radykałowie A. Lerrouxa) doprowadziło do wzrostu napięć na tle społ. i nar. (1934 powstanie w Asturii i Katalonii, krwawo stłumione przez wojsko); pogłębiał się rozłam w społeczeństwie hiszp. między jego częścią o poglądach nacjonalistycznych, katol. i konserwatywnych a zwolennikami orientacji republ. i lewicowej; na przeł. 1935 i 1936 republikanie, socjaliści, komuniści i lewica katalońska, tj. większość gł. ugrupowań lewicy (poza anarchistami, najsilniejszymi w hiszp. ruchu robotn.), utworzyli Front Ludowy; jego sukces w wyborach II 1936 wywołał reakcję prawicy. 18 VII 1936 bunt części garnizonów wojsk. przeciw rządowi republiki rozpoczął hiszpańską wojnę domową 1936-39; na czele rebelii stanął gen. F. Franco; pomocy w ludziach i sprzęcie wojsk. udzieliły mu państwa faszyst.: Niemcy i Włochy, natomiast republice - ZSRR oraz lewicowi ochotnicy z wielu krajów (Brygady Międzynarodowe); demokracje zach. przyjęły politykę nieinterwencji; od wewnątrz osłabiało republikę znaczne zróżnicowanie polit. prowadzące nawet do otwartych konfliktów; III 1939 wojna zakończyła się zwycięstwem nacjonalistów i ustanowieniem w Hiszpanii autorytarnej dyktatury Franco, który przybrał tytuł caudillo, tj. wodza Hiszpanii. Oparł on swą władzę na podporządkowanych mu: armii oraz Falandze Hiszpańskiej, rozbud. systemie kontroli i represji, poparciu Kościoła i konserwatywnej części społeczeństwa; zniesione zostały swobody obywatelskie, zakazane partie polit. (poza Falangą); w miejsce związków zaw. wprowadzono tzw. wertykalne syndykaty, jednoczące pracodawców i pracowników; przywrócone 1942 Kortezy (z nominacji lub wyboru przez organizacje zaw.) miały charakter doradczy; rząd był powoływany przez szefa państwa; przez cały okres dyktatury (1939-75) Franco dbał o zachowanie roli arbitra, tak w strukturze władzy państw., jak i w zakresie stosunków między wspierającymi go grupami klasy rządzącej.

W 1939 Hiszpania przystąpiła do paktu antykominternowskiego; podczas II wojny świat., mimo bliskich kontaktów z Niemcami i Włochami, zachowała neutralność (po stronie niem. walczyła na froncie wsch. ochotnicza tzw. błękitna dywizja). Po 1945 znalazła się w izolacji polit. i gosp.; nie uzyskała członkostwa w ONZ i powiązanych z nią organizacjach międzynar.; 1946-48 była zamknięta granica fr.-hiszp.; Franco był zmuszony prowadzić politykę autarkii gosp., a w płaszczyźnie polit. - podjąć działania mające świadczyć o społ. poparciu dla reżimu; 1947 w referendum zaakceptowano przywrócenie monarchii z caudillo jako dożywotnim szefem państwa. Okres "zimnej wojny" w stosunkach międzynar. umożliwił Hiszpanii rozpoczęcie wychodzenia z izolacji poprzez zbliżenie z Zachodem; 1953 zawarto konkordat z Watykanem oraz układ wojsk. ze Stanami Zjedn. w sprawie utworzenia amer. baz na terytorium Hiszpanii; 1955 Hiszpania została czł. ONZ; 1956 niepodległość uzyskało Maroko - Hiszpania zatrzymała Ceutę i Melillę. W poł. lat 50. i na pocz. 60. doszło do fali protestów studenckich oraz strajków robotn.; od końca lat 50. powstawały (formalnie nielegalne) Komisje Robotnicze; trwało napięcie w Baskonii, gdzie nakładały się problemy nar. i społ. (ETA) oraz w Katalonii; mimo terroru istniały nielegalne ugrupowania opozycyjne (wśród których za najsilniejsze uchodziła Komunistyczna Partia Hiszpanii), działała też emigracja polityczna. Na przeł. lat 50. i 60. Hiszpania zapoczątkowała politykę liberalizacji gospodarki oraz ożywiania kontaktów ekon. z Zachodem; kierowanie gospodarką objęli w dużym stopniu technokraci z Opus Dei; Hiszpania przystąpiła do międzynar. organizacji finansowych i zabiegała o członkostwo w EWG; umożliwiono zwiększanie inwestycji zagr., wspierano rozwój handlu zagr. i turystyki; w latach 60. nastąpiła przyspieszona modernizacja gospodarki i jej szybki rozwój (ok. 10% rocznie). W 1966 przeprowadzono reformę konstytucji, mającą przygotować Hiszpanię do sukcesji po Franco; 1969 jego następcą został proklamowany wnuk Alfonsa XIII, Jan Karol I; 1973 Franco ustąpił z funkcji premiera, którą objął L. Carrero Blanco (zamordowany wkrótce przez ETA), a po nim C. Arias Navarro.

Po śmierci Franco 1975 tron objął król Jan Karol I; nastąpiła aktywizacja krajowej i emigracyjnej opozycji oraz ugrupowań regionalnych (zwł. baskijskich i katalońskich); wobec zbyt ograniczonego zakresu liberalizacji prowadzonej przez Ariasa Navarro, 1976 król powołał na premiera A. Suáreza Gonzáleza; 1976 dokonano reformy konstytucji, umożliwiającej demokratyzację życia polit.; 1977 rozwiązano postfrankistowski Ruch Nar. i proklamowano swobodę działania partii polit. i związków zaw.; 1977 wybory parlamentarne przyniosły zwycięstwo centroprawicowej Unii Centrum Demokratycznego i znaczny sukces socjalist. PSOE; 1978 przyjęto konstytucję ustanawiającą gwarancje demokracji polit. oraz system rządów parlamentarno-gabinetowych. Umożliwiała ona także wszystkim hist. prowincjom Hiszpanii tworzenie regionalnych wspólnot autonomicznych (już 1977 tymczasową autonomię otrzymały Baskonia i Katalonia); ich organizowanie się trwało do 1983. Proces przejścia od dyktatury do demokracji dokonał się pokojowo zwł. dzięki legalnemu charakterowi przemian, neutralizacji armii (duża rola króla, który m.in. 1981 przeciwstawił się próbie przewrotu wojsk.), dojrzałości elit polit. dążących - mimo różnorodności poglądów - do konsensusu w najważniejszych kwestiach (jak uchwalenie konstytucji) i zapewnienia spokoju społ.; uzyskano go przez zaspokojenie w dużym stopniu żądań rewindykacyjnych (wzrost płac) oraz zawarcie porozumień między rządem, pracodawcami, partiami polit. i związkami zaw. co do zasad polityki gosp. i społ. (tzw. pakty z Moncloa). W 1981-82 premierem był L. Calvo-Sotelo; doszło do polaryzacji sił polit. wokół PSOE oraz prawicowego Sojuszu Lud. (od 1989 Partia Ludowa); 1982 zwycięstwo wyborcze odniosła PSOE, powtarzając sukces 1986, 1989 i 1993, premierem 1982 został jej przywódca F. González Márquez; nastąpiła stabilizacja układu politycznego. W 1982 Hiszpania została czł. NATO, 1986 - EWG; popiera integrację zachodnioeur.: 1992 ratyfikowała traktat z Maastricht i od 1993 jest czł. Unii Eur.; zadrażnienia budzi problem Gibraltaru, którego zwrotu Hiszpania domaga się od W. Brytanii. Utrzymuje bliskie stosunki polit., handl. i kult. z republikami Ameryki Łac. (1992 "szczyt" iberoamer. w Madrycie).

W latach 80. restrukturyzacja gospodarki (reprywatyzacja części przemysłu, reforma banków i podatków, inwestycje zagr., wzrost znaczenia usług i relatywny spadek udziału zwł. górnictwa i rolnictwa w wytwarzaniu produktu nar.) przyczyniła się do utrzymania wysokiego poziomu wzrostu ekon.; wykazywane na pocz. lat 90. objawy kryzysu, a zwł. bardzo wysokie bezrobocie, przyczyniły się do pewnego spadku popularności PSOE - 1993 utraciła ona bezwzględną większość w parlamencie. W 1982-96 rządy sprawowała Hiszp. Socjalist. Partia Robotn. (PSOE) z F. Gonzálezem Márquezem na stanowisku premiera; od 1993 był to rząd mniejszościowy, korzystający z poparcia Baskijskiej Partii Nar. (PNV) i do 1995 katalońskiej Konwergencji i Unii (CiU); pozycję rządu i PSOE znacznie osłabiła seria skandali korupcyjno-finansowych oraz wykrycie nielegalnych działań służb specjalnych; 1994 wznowiono śledztwo, które ujawniło udział służb państw. w utworzeniu i finansowaniu tajnych grup GAL, 1983-87 zwalczających baskijską ETA przestępczymi metodami (porwania, zabójstwa). W wyborach parlamentarnych 1996 sukces odniosła prawicowa Partia Lud. (PP); w zamian za ustalenia dotyczące rozszerzania autonomii regionów została ona poparta przez ugrupowania regionalne (CiU, PNV, Koalicję Kanaryjską) i utworzyła mniejszościowy rząd; funkcję premiera objął J.M. Aznar.

Od 1994, po okresie recesji na pocz. lat 90. i b. wysokiego bezrobocia (22% w 1993), Hiszpania osiąga coraz wyraźniejszy wzrost gosp. przy b. powoli malejącym bezrobociu. Jest od 1993 czł. założycielem Unii Eur. i należy do państw realizujących tworzenie eur. unii walutowej (wprowadzanie euro od 1999). W latach 90. terrorystyczną aktywność kontynuowała ETA (mimo wielu aresztowań dokonanych przez służby hiszp. i fr.); 1998 ogłosiła ona zawieszenie broni; w regionalnych wyborach w Baskonii sukces odniosły partie nar.: PNV oraz Euskal Herritarrok (dawniej Herri Batasuna), związana z ETA.

Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo, w skrócie Francisco Franco y Bahamonde (ur. 4 grudnia 1892 w El Ferrol, zm. 20 listopada 1975 w Madrycie) - hiszpański faszysta i narodowy katolik. Przywódca antyrepublikańskiego powstania (1936-1939), dyktator Hiszpanii (1936-1975), regent Królestwa Hiszpanii (1947-1975), szef państwa, premier rządu, głównodowodzący sił zbrojnych i przewodniczący jedynej legalnej organizacji politycznej - Falangi ("FET y JONS", od 1958 "Ruch Narodowy"), tytułowany również Caudillo.
Franco Fratini

Kariera wojskowa

Przyszły generalissimus obrał zwykłą w jego rodzinie karierę wojskową. 1907 wstąpił do Akademii Piechoty w Toledo, którą ukończył 1910 z niską lokatą (251 na 312 kadetów), toteż dopiero 1912 udało mu się otrzymać przydział na front w Maroku. Tam, w walkach z Kabylami, dał się poznać jako znakomity dowódca, co znalazło odzwierciedlenie w błyskawicznych awansach: już 1912 został porucznikiem, 1915 kapitanem. Po odniesieniu poważnych ran w El Biutz koło Ceuty (29 czerwca 1916) został 2 II 1917 najmłodszym w całej armii hiszpańskiej majorem. Po rekonwalescencji służył w garnizonie w Oviedo. 10 października 1920 Franco został zastępcą dowódcy hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej w Maroku, a w czerwcu 1923 - dowódcą tej formacji w stopniu podpułkownika. Stopień pułkownika osiągnął w lutym 1925, po kolejnych błyskotliwych operacjach w Maroku. We wrześniu 1925, po hiszpańsko-francuskim desancie w Al-Husajmie (Alhucemas), Franco rozbił kryjących się w górach rifeńskich powstańców, za co w lutym 1926 otrzymał szlify generalskie (był w tym momencie najmłodszym generałem w Europie) oraz Legię Honorową. 1926-1928 Franco dowodził I brygadą I dywizji garnizonu madryckiego. Dowodem uznania było powierzenie mu 4 I 1928 stanowiska komendanta nowo utworzonej Głównej Akademii Wojskowej w Saragossie (której pierwszym przykazaniem było "Kochaj ojczyznę i króla"). Po powstaniu republiki akademię szybko, bo już 30 czerwca 1931 zamknięto, natomiast samego Franco dwa lata później pozbawiono tytułu generalskiego. 21 II 1932 Franco został dowódcą 15 brygady piechoty w La Coruni, a następnie w marcu 1933 komendantem okręgu wojskowego Balearów. W październiku 1934 jako doradca ministra wojny zaplanował i przeprowadził stłumienie lewicowej rebelii w Asturii. W nagrodę w grudniu 1934 mianowano go naczelnym dowódcą armii w Maroku, a już w lutym 1935 został szefem sztabu generalnego armii hiszpańskiej. W tym okresie Franco pozostawał lojalny wobec Republiki, nawet mimo zdegradowania go do stanowiska komendanta wojskowego Wysp Kanaryjskich w lutym 1936. Wobec rosnącej agresji lewicy nawiązał jednak kontakty z wojskową konspiracją, która planowała wojskowy zamach stanu na wypadek przejęcia władzy przez komunistów. Po zabójstwie przywódcy prawicy parlamentarnej Calvo Sotela Franco ostatecznie przystąpił do przygotowań do powstania. W planach powstania był przewidywany na dowódcę wojsk w Maroku, natomiast dowódcą miał zostać generał Jose Sanjurjo, który zginął w wypadku lotniczym w pierwszych dniach powstania.

Przywódca powstania Wojna domowa w Hiszpanii zaczęła się buntem garnizonu w Melilli 17 lipca 1936. 19 lipca 1936 Franco objął dowództwo wojsk w Maroku, które niezwłocznie, dzięki pomocy ze strony Niemiec i faszystowskich Włoch przerzucił do Hiszpanii. Na początku wojny Franco dowodził najsilniejszą grupą wojsk rebelianckich, co - w połączeniu z uzdolnieniami dowódczymi - w naturalny sposób doprowadziło do postawienia go na czele rebelii. 12 września 1936 junta powołała go na stanowisko naczelnego dowódcy sił zbrojnych w stopniu generalissimusa, a 28 września złożyła w jego ręce również całą władzę cywilną, mianując go szefem rządu. Jednak już 1 października 1936 Franco określił swoje stanowisko jako szefa państwa, które to określenie przetrwało aż do końca jego rządów. Kierując wojskowymi operacjami rebelii Franco doprowadził do jej militarnego zwycięstwa 1 kwietnia 1939. Jednocześnie zręcznie umocnił swą pozycję polityczną. Jeszcze w 1936 powołał Juntę Techniczną Państwa, 30 stycznia 1938 zastąpioną "zwykłą" Radą Ministrów, powoływaną i kierowaną przez niego samego. Masową organizacją polityczną, na której oparła się dyktatura, stała się Hiszpańska Falanga Tradycjonalistyczna i Junt Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej, powstała z połączenia wcześniej istniejącej Falangi i organizacji karlistowskich. Statut Falangi z 4 sierpnia 1937 powołał Franco na wodza (Caudillo) tego ruchu, odpowiedzialnego jedynie przed Bogiem i historią. W rezultacie tych wszystkich działań Franco objął w Hiszpanii władzę dyktatorską.

Caudillo Hiszpanii W 1947 Franco proklamował monarchię "katolicką, społeczną, tradycyjną i reprezentacyjną", która jednak nie miała być przywrócona, lecz wprowadzona na nowo (zerwanie z tradycją słabej monarchii XIX wieku), i to dopiero po śmierci Franco jako Caudilla. Sam ogłosił się regentem. Polityka wewnętrzna Franco była odbiciem jego przekonań politycznych i społecznych - zbudował Hiszpanię ultrakatolicką, nacjonalistyczną i korporacjonistyczną. Początkowo, pod wpływem socjalizujących haseł Falangi, ograniczał wolny rynek poprzez szeroką interwencję państwa. W ten sposób w latach 40. nastąpiła odbudowa kraju zniszczonego przez republikańską anarchię i przez wojnę. W drugiej połowie lat 50., widząc gospodarczą stagnację kraju, Franco - ze zwykłym u siebie pragmatyzmem - odszedł od interwencjonizmu, co poskutkowało intensywnym rozwojem gospodarczym Hiszpanii. Pochodną przekonań Franco była również Jego polityka zagraniczna. Hiszpania frankistowska utrzymywała kontakty z państwami realizującymi katolicko-konserwatywny ideał życia społecznego, przede wszystkim z Portugalią i Watykanem (frankiści byli silnie związani m.in. z Opus Dei) na bazie wspólnoty ideowej cywilizacji chrześcijańskiej i antykomunizmu oraz z krajami latynoamerykańskimi, złączonymi również więzią "hiszpańskości" - hispanidad. Natomiast nieprzejednanie zwalczał Franco komunizm, co było przyczyną poparcia Franco dla Hitlera w wojnie z ZSRR. Na drugim planie w stosunku do wspólnoty narodów katolickich był równie trwały priorytet dobrych stosunków z krajami arabskimi. Podczas II wojny światowej Franco z dużą zręcznością lawirował między jej stronami, unikając wciągnięcia Hiszpanii w konflikt po którejkolwiek ze stron. Hiszpania pod rządami Franco nie uczestniczyła w działaniach zbrojnych - Błękitna Dywizja (później Błękitny Legion) walczyła na froncie wschodnim 1941-43 jako formacja ochotnicza. Ani podczas spotkania w Hendaye 23 października 1940, ani później Franco nie dał Hitlerowi skłonić się do ataku na Gibraltar, konsekwentnie odmawiał również i Osi, i aliantom wykorzystywania terytorium Hiszpanii w celach militarnych. Po II wojnie światowej Franco, po okresie międzynarodowej izolacji w latach 1945-1950, związał Hiszpanię militarnie z USA, zawierając sojusz wojskowy (poza NATO). Franco uniknął również wojen kolonialnych, doprowadzając do bezkrwawej likwidacji hiszpańskich kolonii w Afryce. Frankistowska Hiszpania była przyjaźnie nastawiona do Polaków, co spowodowane było racjami politycznymi (katolicyzm i antykomunizm). W czasie wojny polscy uciekinierzy przenikali przez Hiszpanię i Portugalię do Wielkiej Brytanii. Po wojnie Hiszpania nadal uznawała Polski Rząd na uchodźstwie za legalny rząd Polski i finansowała działalność Sekcji Polskiej Radia Madryt (nadającej program o profilu zbliżonym do Radia Wolna Europa). W lutym 1959 w Kraju Basków powstała lewicowo-nacjonalistyczna organizacja Euskadi Ta Askatasuna (ETA), która rozpoczęła terrorystyczną walkę z aparatem frankistowskiego państwa i popierającymi je kręgami społecznymi. W 1969 Franco desygnował na przyszłego króla Jana Karola z linii Burbonów hiszpańskich, który 23 lipca 1969 przed Kortezami zaprzysiągł wierność zasadom frankizmu. W czerwcu 1973, po 37 latach kierowania rządem, Franco zrezygował z funkcji premiera, zachowując jednak stanowisko szefa państwa i zwierzchnika sił zbrojnych. Premierem mianował swego nabliższego współpracownika - Carrero Blanco, który jednak wkrótce padł ofiarą zamachu. Kolejnym premierem został burmistrz Madrytu Carlos Arias Navarro. W połowie lat 60. stan zdrowia Franco wyraźnie się pogorszył, wystąpiła u niego choroba Parkinsona. W czerwcu 1969 Franco niespodziewanie zemdlał w samochodzie. 6 lipca 1974 został przewieziony do szpitala z rozpoznaniem zakrzepowego zapalenia żył prawej nogi; już w szpitalu doszło do 2 krwotoków żołądka. Ostatni rok sprawowania władzy po powrocie ze szpitala 30 lipca 1974, upłynął pod znakiem narastającego kryzysu politycznego: z jednej strony ok. 200 zamachów ETA i Antyfaszystowskiego Rewolucyjnego Frontu Proletariackiego (FRAP), z drugiej - nacisków opozycji antyfrankistowskiej. 17, 19 i 23 października 1975 Franco przeszedł zawały serca. 30 października przekazał stanowisko szefa państwa Janowi Karolowi. Zmarł o 5.25 20 listopada 1975. Przez 2 dni setki tysięcy Hiszpanów przeszły przed otwartą trumną ze zwłokami, wystawioną w sali kolumnowej Pałacu Oriente. Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo pochowany został w Dolinie Poległych. W uroczystościach pogrzebowych udział wzięło jedynie 3 szefów państw: książę Rainier z Monaco, król Jordanii Husajn ibn Talal i prezydent Chile gen. Augusto Pinochet. Zaprzysiężony 22 listopada 1975 król Jan Karol - łamiąc przysięgę z 1969 roku - przystąpił do budowy demokratycznego państwa. Przyjętą w Hiszpanii regułą było oddawanie hołdu obydwu stronom krwawej wojny domowej, lecz socjalistyczny rząd premiera Zapatero inicjuje działania mające na celu zmianę tego stanu rzeczy. Ostatni pomnik Franco w Madrycie został usunięty w maju 2005, podobny los spotkał wiele innych pomników i miejsc pamięci w mniejszych miejscowościach.

Życie prywatne

16 października 1923 r. Franco poślubił Carmen Polo Martínez-Valdes (ur. 11 VII 1900 - zm. 6 II 1988), pochodzącą z arystokratycznej rodziny. 14 II 1926 roku na świat przyszło ich jedyne dziecko - Carmen Franco Polo [1], znana też pod zdrobniałymi imionami Nenuca, Carmencita, czy Morita.