Początek fińskiej drogi do ścisłej integracji z Europą Zachodnią wyznacza rok 1989 r., kiedy Finlandia stała się członkiem Rady Europy. Wcześniej geopolityczne położenie państwa - przede wszystkim sąsiedztwo Związku Radzieckiego - znacznie ograniczało aktywność tego kraju na arenie międzynarodowej. Polityka zagraniczna Finlandii prowadzona była w oparciu o zasadę neutralności i braku zaangażowania militarnego. Sytuacja zmieniła się po upadku ZSRR. Finlandia nie tylko przystąpiła do Rady Europy, ale także - wraz z innymi państwami Europy Środkowowschodniej stała się członkiem sygnowanego przez NATO paktu "Partnerstwo dla pokoju."
Finlandia złożyła wniosek o przystąpienie do Unii Europejskiej 18 marca 1992 r.
Negocjacje rozpoczęły się 1 lutego 1993 r. Prace związane z przystąpieniem do Unii Europejskiej prowadził rząd premiera Esko Aho (wywodzącego się z Partii Centrum), a głównym negocjatorem był minister handlu zagranicznego tego gabinetu - Pertti Salolainen (przewodniczący partii Kokoomus). 1 marca 1993 r. utworzono w Helsinkach Rządowe Centrum Informacji Europejskiej, potem utworzono jeszcze 19 biur informacyjnych we wszystkich regionach kraju.
Generalnie poparcie dla integracji z zachodnią Europą było w Finlandii dość znaczące, zwłaszcza w kręgach administracji rządowej oraz przedsiębiorców. Przeciwnikami wejścia do Unii Europejskiej byli głównie mieszkańcy wsi, upatrując w akcesji zagrożenia dla finskiego rolnictwa. Według oponentów członkostwa Finlandii w Unii Europejskiej, zagrożeniem dla kraju miał być także napływ imigrantów, obcego kapitału oraz utrata tożsamości kulturowej. Przeciwnicy fińskiej integracji ze strukturami wspólnotowymi często odwoływali sie do przykładu Norwegii, która dwukrotnie odrzuciła możliwość przystąpienia do Unii. Najpoważniejszą antyeuropejską organizacją była "Alternatywa dla UE", zwolennicy Unii w listopadzie 1993 r. uformowali "Europejski Ruch w Finlandii".
Ostatecznie o przystąpieniu do Unii Europejskiej zdecydowano w referendum, które odbyło się 16 października 1994 r. (było to pierwsze referendum ogólnokrajowe od 1932 r.). Frekwencja w unijnym referendum wyniosła 74% - decyzje aprobującą wejście do UE podjeto stosunkiem: 56,9% (czyli ponad 900 tys. obywateli) głosów za - 43,1% (tj. ok. 700 tys. obywateli) głosów przeciw. Dalsza procedura przystępowania do Unii Europejskiej (tzn. akceptacja decyzji referendalnej przez fiński parlament - Eduskunte -. oraz pozostałe państwa członkowskie) przebiegła bardzo sprawnie.
1 stycznia 1995 r. Finlandia stała się czternastym (przed Austrią i po Szwecji) członkiem Unii Europejskiej.
W 1998 r., mimo krótkiego "stażu" w europejskiej piętnastce, Finlandia znalazła się w pierwszej grupie państw przystępujących do Europejskiej Unii Monetarnej (EMU).
Po przystąpieniu do EMU, Finka Sirkka Hämäläinen stała się członkiem zarządu Europejskiego Banku Centralnego (ECB).
W 1999 r. (maj-czerwiec) ówczesny prezydent Finlandii - Martti Oiva Kalevi Ahtisaari pełnił rolę mediatora Unii Europejskiej w czasie konfliktu w Kosowie.
Prezydent Finlandii - Tarji Halonen (wybrana na ten urząd w 2000 r.) podczas kampanii wyborczej podkreślała swój pozytywny stosunek do Unii Europejskiej.
Na drugą połowę 1999 r. przypadła fińska prezydencja Unii Europejskiej. Znaczącym wydarzeniem tego okresu było nadzwyczajne posiedzenie Rady Europejskiej w Tampere (15-16 października 1999 r.), poświecone III filarowi UE, tj. wymiarowi sprawiedliwości i sprawom wewnętrznym. Podczas tego posiedzenia Rada Europejska ustaliła skład, metody pracy i praktyczne rozwiązania dotyczące organu, któremu miało zostać powierzone przygotowanie projektu Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. W konkluzjach z tego nadzwyczajnego szczytu wskazano potrzebę stworzenia wspólnej polityki UE w dziedzinie azylu i migracji, obejmującej partnerstwo z krajami pochodzenia imigrantów, Wspólny Europejski System Azylowy, uczciwe traktowanie obywateli państw trzecich, zarządzanie przepływem strumienia imigrantów. W Europejskim Obszarze Sprawiedliwości podkreślono konieczność zapewnienia lepszego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w Europie, wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych oraz większego zbliżania prawa cywilnego państw członkowskich. Ponadto Rada Europejska zapowiedziała szczególne zaangażowanie w zapobieganiu przestepczości na poziomie Unii (głównie przestępczości młodocianych, przestępczości w miastach i związanej z narkotykami) oraz podniesienie poziomu współpracy w zwalczaniu przestępczości (w tym zdecydowano o utworzeniu Europejskiej Akademii Policyjnej). Rada Europejska wezwała także państwa członkowskie do wdrożenia m.in. dyrektywy w sprawie prania brudnych pieniędzy oraz Konwencji Strasburskiej z 1990 r. Podsumowaniem prezydencji fińskiej był odbywający się w grudniu 1999 r. szczyt w Helsinkach. Wówczas wskazano rok 2003 jako datę gotowości Unii Europejskiej do przyjęcia pierwszych nowych państw, gotowych do przystąpienia. W związku z tym przedstawiono także ramy reformy instytucjonalnej, która miała towarzyszyć rozszerzeniu Unii. Z fińską prezydencją łączy się też pojęcie grupy helsinskiej, związane z procesem poszerzania Unii Europejskiej. Tym mianem określamy grupę państw kandydujących do UE, wobec których Rada Europejska na szczycie w Helsinkach wystosowała zaproszenie do rozpoczęcia negocjacji. Do grupy helsinskiej należą: Bułgaria, Litwa, Łotwa, Malta, Rumunia i Słowacja.