logo

Historia organizacji nauki języka ukraińskiego w Polsce po 1952 roku

Marek Syrnyk
Historia organizacji nauki języka ukraińskiego w Polsce po 1952 roku

Omawiając kwestię ukraińską w Polsce po II wojnie światowej bardzo często spotykamy się z pewnego rodzaju nieścisłością dotyczącą terytorialnego pochodzenia tej ludności. Nierzadko bowiem autorzy opisujący to zagadnienie (szczególnie w wydaniach popularnonaukowych) stwierdzają, iż mniejszość ta znalazła się w Polsce w wyniku emigracji z Ukrainy. Nic bardziej błędnego – mniejszość ukraińska w Polsce jest mniejszością historyczną, rdzenną ludnością tego kraju, zamieszkującą (do czasu wydarzeń powojennych) południowo-wschodnie województwa Polski – pod uwagę bierzemy tu granice Polski ustalone w 1944 roku - a więc województwo rzeszowskie (przede wszystkim), lubelskie i krakowskie. Mniejszością – dodajmy – stosunkowo liczną. Większość autorów zajmująca się problematyką mniejszości ukraińskiej w Polsce, w omawianym okresie, szacowała liczebność Ukraińców w Polsce w roku 1944 na 700 do 800 tysięcy ludzi (w granicach Polski ustalonych przez mieniący się rządem polskim PKWN i ZSRR)1.

Pełny tekst tego dokumentu można odnaleźć między innymi także na stronie internetowej redagowanego w Wałczu czasopisma „Ridna Mowa”2. W wyniku podpisanego  9 września 1944 roku układu o wzajemnej repatriacji pomiędzy Polską a USSR, na Ukrainę przesiedlono w latach 1944 do 1946 ponad 482 tysiące Ukraińców z polskich województw południowo-wschodnich. Oficjalnie akcja była dobrowolna, w praktyce – repatriacja stała się sposobem na przymusowe pozbycie się niepożądanego elementu narodowościowego.3 Już po jej zakończeniu (1946), okazało się jednak, że w dalszym ciągu w województwach rzeszowskim, krakowskim i lubelskim pozostała nieliczna już grupa ludności ukraińskiej. Początkowo władze polskie szacowały jej liczebność na około 20 tysięcy ludzi.4 Wobec tego, że starania o przesiedlenie ich na Ukrainę zakończyły się niepowodzeniem (odmówiły władze sowieckie), rozpoczęto przygotowania do przeprowadzenia wewnętrznej akcji przesiedleńczej. Już w trakcie prac nad jej koncepcją okazało się, że liczba ludności ukraińskiej w Polsce w roku 1947 sięga 200 tysięcy5. Pretekstem do rozpoczęcia całej operacji wysiedleńczej stała się śmierć generała Karola Świerczewskiego w marcu 1947 roku. Zresztą także i w późniejszym okresie  decyzję o deportacji motywowano koniecznością likwidacji ukraińskiej partyzantki niepodległościowej. Co nie było zdaje się całkowicie  zgodne z prawdą, bowiem podziemie ukraińskie liczyło w owym czasie w Polsce niecałe dwa tysiące ludzi (por: Szota W.Z., Szcześniak A.B. – Droga do nikąd. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i jej likwidacja w Polsce, Warszawa 1973).

Nie było więc raczej poważniejszym problemem dla państwa dysponującego szerokim arsenałem środków – wojskiem, milicją, oddziałami KBW. Tym bardziej, iż w walka UPA koncentrowała się w owym czasie już na terenach Ukrainy Sowieckiej, a nie po polskiej stronie granicy. Natomiast wyjaśnienie motywów podjęcia decyzji o wysiedleniu Ukraińców z ich stron ojczystych, odczytujemy w między innymi w instrukcji przesiedleńczej, wydanej 10 listopada 1947 roku przez Ministerstwo Ziem Odzyskanych, dotyczącej zasad osiedlania rodzin ukraińskich,  w której w punkcie 4 zawarto takie oto stwierdzenie: „Zasadniczym celem przesiedlenia osadników "W" jest ich asymilacja w nowym środowisku polskim, dołożyć należy wszelkich wysiłków, aby cel ten był osiągnięty. Nie używać w stosunku do tych osadników określenia "Ukrainiec". W wypadku przedostania się z osadnikami na Ziemie Odzyskane elementu inteligenckiego, należy taki bezwzględnie umieszczać osobno i z dala od gromad, gdzie zamieszkują osadnicy w akcji "W"6.

Akcję przeprowadzono w roku 1947 i ten rok stał się przełomowym dla ludności ukraińskiej w Polsce. W wyniku brutalnej akcji wysiedleńczej, społeczność ta została wypędzona ze swoich ojczystych stron i osiedlona na ziemiach północno-zachodnich. Przesiedleniu uległo około 150 tysięcy ludzi.7 Dysponujemy już dosyć bogatą literaturą opisującą ówczesne wydarzenia. Na szczególną uwagę zasługują tutaj prace Eugeniusza Misiły (Akcja "Wisła", W-wa 1993), Myrosława Truchana (Ukrajinci w Polszczi pisla druhoji switowoji wijny 1944-1984, Toronto 1990) oraz Romana Drozda ( Droga na Zachód, W-wa 1997) i we współautorstwie z Igorem Hałagidą: Ukraińcy w Polsce 1944-1989, W-wa 1999). Niewątpliwą wartość tych publikacji stanowi bardzo bogata dokumentacja historyczna oraz materiały źródłowe dotyczące ówczesnego okresu. Szereg artykułów dotyczących samej akcji "Wisła" (kryptonim działań przesiedleńczych), a także losów społeczności ukraińskiej po 1947 roku możemy także znaleźć w kolejnych numerach ukraińskojęzycznego tygodnika "Nasze Słowo", który ukazuje się w Warszawie od 1956 roku, rocznikach almanachu "Ukrajinśkyj kałendar" oraz opracowaniach polskich autorów: Andrzej Kwilecki, Kazimierz Pudło, Mieczysław Winnicki.

Wskazane publikacje, odnoszą się jednak z reguły do całości spraw ukraińskich, ujmując je w sposób kompleksowy i syntetyczny. Brakuje (poza wyjątkami - A. Kwilecki: Stabilizacja Łemków na Ziemiach Zachodnich; M. Winnicki: Osadnictwo ludności ukraińskiej w województwie olsztyńskim) prób przedstawienia obrazu życia Ukraińców już w tym jednym konkretnym miejscu po przesiedleniu – chociaż coraz częściej poszczególni historycy starają się naświetlić także i ten rozdział polskiej historii. Kilka rozpraw doktorskich obronionych w ostatnim czasie w Polsce dotyczy właśnie wspomnianej kwestii. Jako przykład można podać rozprawę doktorską Jarosława Syrnyka opisującą losy Ukraińców na Dolnym Śląsku z 2005 roku (rozprawa wydana została w formie książkowej przez wrocławski oddział IPN w październiku 2007 roku).8

Wspominając o przesiedleniu należy także pamiętać, że w dużej części przypadków, Ukraińców osiedlano na tzw. koloniach, z daleka od wiosek, czy dróg, nadając im też najgorsze ziemie oraz warunki bytowe. Oprócz widocznej niechęci władz do tej społeczności, zadziałało w tym przypadku również prawo pierwszeństwa - była to już w Polsce ostatnia tak wielka fala migracji. Ukraińców przybywających na nowe miejsca zamieszkania witano z niechęcią, nieufnością, a nierzadko wręcz nieskrywaną wrogością. Propaganda komunistyczna za wszelką cenę starała się usprawiedliwiać przeprowadzenie akcji wysiedleńczej (nierzadko przedstawiając ją jako akcję odwetową),  jednocześnie także upowszechniała negatywny stereotyp Ukraińca – „rizuna”, „hajdamaki”, dyskredytując również wszelkie ukraińskie ruchy niepodległościowe.9 Problem rozmieszczenia – znacznego rozproszenia - ludności ukraińskiej po akcji „Wisła” okazał się w okresie późniejszym (po pdjęciu prób stabilizacyjnych jej pobytu na nowych miejscach zamieszkania) kwestią zasadniczą do rozwiązania oraz warunkował wszelkie próby organizacji chiciażby nauczania języka ojczystego.

Przez pierwsze lata pobytu na nowych ziemiach Ukraińcy pozbawieni byli wszystkiego, co mogło w jakiś sposób integrować i wzmacniać ich poczucie przynależności narodowej. Żyli zresztą w poczuciu tymczasowości i ciągle liczyli, że będą mogli wrócić w swoje ojczyste strony. Nie mogli uczyć się języka ukraińskiego, tworzyć własnych organizacji, czy korzystać z posług księży Cerkwi Greckokatolickiej. Sytuacja stopniowo zaczęła się zmieniać od roku 1952 roku, kiedy to przyjęto pierwsze uregulowania odnośnie stabilizacji pobytu Ukraińców. Sprawą – na wniosek KC PZPR zajęły się wówczas poszczególne Prezydia Wojewódzkich Rad Narodowych. Celem podjętych wtedy działań, była jednak także chęć czy dążenie władz do wymuszenia rezygnacji przez Ukraińców powrotów  do dawnych miejsc zamieszkania oraz pogodzenia się z faktem osiedlenia na twz. Ziemiach Odzyskanych.  Służyło temu chociażby nadawanie (niejednokrotnie przy użyciu gróźb) aktów własności otrzymanych w 1947 roku majątków, włączanie członków tej społeczności do życia społecznego - władze terenowe składały sprawozdania dotyczące liczby nadanych aktów, liczby osób ukraińskiej narodowości w radach narodowych, czy innych mniej ważnych instytucji10. Jednocześnie jednak podjęto zakrojoną na szeroką skalę akcję likwidacji sympatyków ukraińskiej idei niepodległościowej poprzez miedzy innymi prowokację - sprawa Zenona11.

Władze partyjne i państwowe poczynając od roku 1952 rozpoczęły działania na rzecz stabilizacji pobytu Ukraińców na Ziemiach Odzyskanych. Rozpoczęło się od wydania wspomnianej już instrukcji Biura Politycznego PZPR z kwietnia 1952  pod nazwą „Uchwała Biura Politycznego KC PZPR w sprawie środków zmierzających do poprawy sytuacji gospodarczej ludności ukraińskiej i wzmożenia wśród niej pracy politycznej”.12

Jednym z punktów tej uchwały było zalecenie organizacji nauczania języka ukraińskiego w powiatach o większej liczebności ludności ukraińskiej. Zobowiązano wówczas Wydziały Oświaty poszczególnych Prezydiów Wojewódzkich Rad Narodowych do zebrania informacji zarówno o dzieciach ukraińskich, jak też nauczycielach znających ich język.

Poniższe tabele pozwolą nam zilustrowanie problemu oraz wyniku tej swoistej kwerendy. Zaczniemy od województwa olsztyńskiego, z prostego względu mianowicie – na tamtym terenie osiedlono największą liczbę ludności ukraińskiej.13

Tab.1
Uczniowie narodowości ukraińskiej w niektórych szkołach województwa olsztyńskiego w 1952/53 roku szkolnym

Lp Powiat Szkoła Wszystkich uczniów Uczniowie narodowości ukraińskiej wg rocznika Liczba uczniów ukraińskich %

ukr. uczniów

1945 44 43 42 41 40 39 38
1 Bartoszyce Smolanka 97 12 9 7 12 1 10 15 10 76 78,35
2 Bartoszyce Ostre Bardo 37 6 9 2 7 6 7 - 2 33 89,19
3 Górowo Ił. Górowo 381 7 11 23 24 26 17 15 12 123 32,28
4 Górowo Ił. Bukowiec 92 7 11 11 10 8 7 10 7 62 67,39
5 Górowo Ił. Songnity 50 6 5 8 6 7 8 6 4 46 92,00
6 Górowo Ił. Kiwajny 135 6 4 7 8 10 9 5 6 49 36,30
7 Górowo Ił. Kandyty 132 12 16 15 13 10 11 13 12 91 68,94
8 Górowo Ił. Glondy 61 8 9 6 7 9 8 6 4 50 81,97
9 Górowo Ił. Topryny 83 7 10 9 6 8 10 8 7 61 73,49
10 Kętrzyn Mołtajny 59 2 10 3 5 6 7 8 7 46 77,97
11 Kętrzyn Bajory 40 6 10 4 4 5 6 5 4 39 97,50
12 Pasłęk Wilczęta 111 12 5 7 10 3 11 6 23 65 58,56
13 Pasłęk Godkowo 122 9 3 8 4 8 4 7 18 52 42,62
14 Pasłęk Dobry 130 5 8 3 2 2 8 3 13 39 30,00
15 Lidzbark W. Drwęca 25 1 2 3 2 3 3 2 3 19 76,00
16 Węgorzewo Budry 194 6 6 4 5 6 7 10 5 39 20,10
17 Węgorzewo Kruklanki 136 7 2 3 4 3 5 11 9 39 28,68
18 Węgorzewo Boćwinka 139 5 3 3 4 2 4 7 3 31 89,21
19 Węgorzewo Jakunówka 86 4 4 4 10 5 4 2 2 31 36,05
20 Węgorzewo Kuty 132 2 2 4 1 2 6 7 2 24 18,18

 

Wg tego samego źródła w województwie olsztyńskim w owym czasie (we wskazanych w tabeli powiatach) w szkołach uczyło jedynie siedmiu nauczycieli którzy znali język ukraiński. W innych powiatach sytuacja wyglądała podobnie, chociaż w powiecie Reszel doliczono się takich nauczycieli aż dziewięciu. Należy przy tym pamiętać, iż brano do uwagi jedynie nauczycieli czynnych zawodowo i uczących w szkołach.14

Jak sytuacja wyglądała w województwie szczecińskim ilustuje następna tabela15

Tab. 2
Uczniowie narodowości ukraińskiej w niektórych szkołach województwa szczecińskiego w 1952/53 roku szkolnym

Powiat Liczba Ukraińców Ukraińscy uczniowie w szkole % ukraińskich uczniów
Choszczno 901 113 6,97
Gryfice 2458 298 4,74
Łobez 1111 154 3,57
Myślibórz 641 63 5,07
Pyrzyce 811 75 2,93
Stargard Szcz. 1840 268 12,71
Razem w wojew. 7762 971 5,41

Na podstawie powyższego rozpoznania Wydział Oświaty PWRN w Szczecinie proponował  organizację punktów nauki języka ukraińskiego, poczynając od roku 1953/54 w 3 szkołach:16

Tab. 3 
Proponowane do otworzenia punkty nauki języka ukraińskiego w wojewodztwie szczecińskim w roku 19532/54

Lp Powiat Miejscowość Liczba uczniow w szkole Liczba uczniów ukraińskich % uczniów ukraińskich Liczba proponowanych zespołów
1 Gryfice Karcino 102 23 22,5 2
2 Gryfice Rewal 139 42 30,2 2
3 Gryfice Buczyno 56 15 26,8 1

W kolejnej tabeli przedstawimy sytuację szkolną dzieci ukraińskich z roczników 1938-1945 na terenie województwa wrocławskiego.17

Tabl. 4 
Uczniowie ukraińscy w województwie wrocławskim w roku szkolnym 1952/1953

Powiat Ukraińscy uczniowie w powiecie Liczba ukraińskich uczniów zgłoszona na nauczanie
Bolesławiec 33 31
Legnica 152 133
Oława 98 4
Oleśnica 13 9
Środa Śląska 84 21
Wołów 150 70
Złotoryja 77 19
Razem w wojew. 607 287

Tabela 5 ilustruje interesujące nas zagadnienie w odniesieniu do województwa koszalińskiego.18

Tab.5
Uczniowie ukraińscy w województwie koszalińskim w roku szkolnym 1952/1953

Powiat Ukraińscy uczniowie w szkole % ukraińskich uczniów
Bytów 113 19,93
Człuchów 112 18,36
Kołobrzeg 64 5,01
Koszalin 179 12,56
Miastko 57 6,84
Sławno 345 6,01
Słupsk 435 Brak danych
Szczecinek 54 18,24
Wałcz 379 Brak danych
Razem w wojew. 1738 -

Znacznie dokładniej tę swoistą „inwentaryzację” przeprowadził Wydział Oświaty PWRN w Gdańsku.                Oto dane zebrane w tym Wydziale w roku 1952.19

Tab. 6
Ukraińscy uczniowie w szkołach województwa gdańskiego w 1952r.

Lp Powiat Miejscowość Uczniowie

ukr. w szkole

Ukraińscy uczniowie w klasach
І ІІ ІІІ ІV V VI VІІ
1 Kwidzyń Żeberdowo 11 1 3 1 3 2 1 -
2 Kwidzyń Gardeja 12 3 1 2 2 1 3 -
3 Kwidzyń Ryjewo 10 2 1 1 - 2 4 -
4 Kwidzyń Sadlinki 10 - 1 1 2 2 1 3
5 Kwidzyń Bądki 11 2 1 2 1 1 1 3
6 Kwidzyń Wandowo 10 - 2 2 2 3 1 -
Razem w powiecie 64 8 9 9 10 11 11 6
7 Sztum Jasna 14 1 - 2 2 9 - -
8 Sztum Budzisz 12 2 5 3 2 - - -
9 Sztum Uśnice 18 6 3 3 4 2 - -
Razem w powiecie 44 4 8 8 8 11 - -
10 Elbląg Jagłownik 8 2 - 2 - 2 - 2
11 Elbląg Cieplice 9 1 3 - 2 3 - -
12 Elbląg Nowakowo 8 2 - - - 2 4 -
Razem w powiecie 25 5 3 2 2 7 4 2
13 Lębork Kieżkowo 6 - 1 2 - 2 1 -
15 Gdańsk Drewnica 12 1 2 1 4 2 1 1
16 Gdańsk Bronowo 8 - 1 1 2 1 3 -
17 Gdańsk Marzęcino 27 4 3 1 2 2 6 9
Razem w powiecie 47 5 6 3 8 5 10 10

Natomiast Wydział Oświaty PWRN w Zielonej Górze zaproponował utworzenie punktów nauki języka ukraińskiego na swoim terenie jedynie w trzech miejscowościach. Zagadnienie to ilustruje kolejna tabela.20

Tab.7
Proponowane do utworzenia punkty nauki języka ukraińskiego w województwie zielonogórskim w 1953 roku

Lp Powiat Miejscowość Liczba wszystkich uczniów w szkole Liczba uczniów ukraińskich % uczniów ukraińskich Zespołów nauczania
1 Nowa Sól Lipiny 71 20 28,2 1
2 Strzelce Kraj. Dobiegniew 283 15 5,3 1
3 Strzelce Kraj. Strzelce Kraj. 501 20 3,9 1

Ciekawym w tym miejscu jest fakt, iż władze powiatów Głogów i Szprotawa nadesłały informację, że na sprawę organizacji nauki języka ukraińskiego zapatrują się negatywnie.21

Brak jest  danych dotyczących liczby dzieci ukraińskich w województwie rzeszowskim oraz lubelskim – we wskazanym okresie. Nawet jednak i te przedstawione powyżej uzmysławiają nam kilka kwestii – po pierwsze z jakimi oporami w terenie spotykały się władze, które chciały zebrać podstawową przecież informację (liczba uczniów) oraz w jak diametralnie różny sposób podchodziły wydziały terenowe do zebrania owych danych. Informacje były niepełne, nie rozpoznano wszystkich powiatów i gmin, koncentrując się na wybranych szkołach czy miejscowościach. W związku z tym, niektorzy autorzy próbowali określić liczbę dzieci ukraińkich w wieku szkolnym posiłkując się szacunkami. I tak Jarosław Hryckowian i Mychajło Tałapkanycz przyjmując, iż dzieci i młodzież do 14 roku życia stanowiły około 26,9% wszystkich przesiedleńców z akcji „Wisła” wskazują, iż w samym tylko województwie koszalińskim było około pięciu tysięcy uczniów narodowości ukraińskiej.22

Rozwój nauczania języka ukraińskiego w poszczególnych latach przedstawimy w kolejnej tabeli. Będą to jeszcze dane oficjalne, ówczesnego Ministerstwa Oświaty i Wychowania.23

Tab. 8
Naucznie języka ukraińskiego w Polsce w latach – dane MOiW

Rok Szkoły Uczniowie  w szkołach Punkty Uczniowie w punktach Razem uczniów
1952 - - 24 487 487
1955 - - 82 1625 1625
1958 9 430 146 2489 2635
1960 10 603 132 2166 2769

Organizacja nauki języka ukraińskiego w Polsce wymagała wydania odpowiednich regulacji prawnych, które zarówno umożliwiłyby tę naukę, jak również określałyby warunki prowadzenia tego nauczania. Odpowiednie Zarządzenie Ministerstwa Oświaty ukazało się 20 sierpnia 1952 – określało ono formy i zakres nauczania dzieci ukraińskich w ich ojczystym języku. Można było zatem uczyć języka ukraińskiego począwszy od klasy drugiej w szkołach lub na kompletach (punktach) organizowanych dla co najmniej 10 uczniów w wymiarze 3 godz. tygodniowo, "na wyraźne życzenie rodziców". Zarządzenie to regulowało kwestie oświaty w języku ukraińskim do 1956 roku.24

Nowe zarządzenia dotyczące szkolnictwa ukraińskiego zostało wydane 4 grudnia 1956 r. natomiast odpowiednie instrukcje w grudniu 1959 i 1960 r. Zarządzenia te nakładały obowiązek ścisłej współpracy administracji szkolnej z UTSK, obniżyły dolną granicę liczby dzieci w zespole do 7 (do dodatkowej nauki języka ukraińskiego), określiły formalności, jakie w związku z tym należało spełnić – np. wymóg pisemnej deklaracji (woli) rodziców.25

Formy nauki języka ukraińskiego wprowadzone (określone) w 1952 roku (punkty nauki języka ukraińskiego, komplety czy też zespoły) oraz rozszerzone w 1956 roku o „szkoły” przetrwały w niezmienionej w zasadzie formie do końca PRL, tj. do 1989 roku. Determinującym tutaj czynnkiem było (wspomniane już wcześniej) znaczne rozproszenie terytorialne mniejszości ukraińskiej w Polsce. To także była przyczyną tego, że większość uczniów ukraińskich uczyło się swego języka ojczystego właśnie w formie tzw. punktu nauki. Działały one jako zespoły międzyszkolne lub międzyklasowe. Z reguły wymagały też łączenia różnych grup wiekowych uczniów. Z tego też względu (pomijam tutaj kwestie organizacyjne) rzadko były one efektywną formą nauki. Były też one wyjątkowo „nietrwałe” i podatne na oddziaływanie  różnych negatywnych czynników. Do takich należało chociażby służbowe przeniesienie nauczyciela do innej miejscowości – już samo to powodowało często likwidację takiego zespołu. Nic też dziwnego, iż po początkowym okresie dosyć burzliwego rozwoju (do początku lat sześćdziesiątych XX wieku) rozwój nauczania języka ukraińskiego w tej formie został gwałtownie zahamowany.

Tab. 9
Szkoły i punkty nauki języka ukraińskiego w Polsce w wybranych latach26

Lp Rok szkolny Szkoły Liczba uczniów w skzołach Punkty Liczba uczniów w punktach Łącznie
1 1952/1953 - - 24 487 487
2 1955/1956 - - 82 1625 1625
3 1956/1957 2 56 141 2590 2649
4 1957/1958 3 279 142 2377 2656
5 1958/1959 9 441 152 2602 3043
6 1959/1960 9 449 118 1934 2383
7 1960/1961 9 585 143 2559 3142
8 1961/1962 9 505 138 2347 2852
9 1962/1963 9 568 129 2241 2809
10 1963/1964 7 572 137 2711 3283
11 1964/1965 5 502 129 2365 2867
12 1965/1966 5 501 136 2667 3168
13 1966/1967 5 408 111 2056 2464
14 1967/1968 5 475 132 2569 3044
15 1969/1970 5 435 96 1906 2341
16 1971/1972 4 435 78 1537 1972
17 1972/1973 5 474 71 1235 1709
18 1973/1974 4 429 51 941 1370
19 1974/1975 4 429 38 721 1150
20 1975/1976 4 410 34 712 1122
21 1976/1977 4 402 37 744 1146
22 1979/1980 4 326 31 659 985
23 1980/1981 4 309 28 551 860
24 1981/1982 4 294 27 528 822
25 1983/1984 4 324 45 790 1114
26 1984/1985 4 - 52 - 1362
27 1985/1986 4 354 57 1136 1490
28 1986/1987 4 - 50 - 1334
29 1987/1988 4 358 59 1100 1458
30 1988/1989 4 334 57 1074 1408

Prawdziwy jednak regres nastapił w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Z jednej strony było to związane z reformą oświaty wprowadzoną  pod koniec lat sześćdziesiątych – wprowadzeniem ośmioletniej szkoły podstawowej oraz likwidacją małych tzw. jednoklasowych szkółek istniejących w niewielkich nawet wioskach – z reguły zamieszkałych właśnie przez Ukraińców. Z drugiej natomiast – z przejęciem władzy przez ekipę Edwarda Gierka, głoszącą wprost hasła Polski jako kraju, który jest jednolity pod względem narodowościowym. Kraju bez mniejszości narodowych. Kolejnym niekorzystnym dla tego szkolnictwa czynnikiem było przygotowanie do wprowadzenia w Polsce dziesięcioletniego systemu nauczania oraz tworzenia – począwszy od połowy lat siedemdziesiatych – tzw. zbiorczych szkół gminnych. A więc – likwidacja kolejnych małych szkółek.

W tabeli 9 przedstwiono rozwój szkół z  ukraińskim językiem nauczania w okresie PRL. Pokrótce spróbujemy scharakteryzować każdą z nich. W roku 1956/58 powstała szkoła podstawowa z ukraińskim językiem nauczania w Baniach Mazurskich. Działalność placówka rozpoczęła organizując naukę w trzech klasach, w których uczyło się w owym czasie 28 uczniów. Pełną formę organizacyjną (7 klas) szkoła uzyskała w roku szkolnym 1959/1960. W 1964 roku jednak szkoła została połączona na mocy decyzji administracyjnej z placówką polską. Od tego momentu szkoła podstawowa w Baniach Mazurskich  była de facto szkołą z równoległymi klasami ukraińskimi. W latach osiemdziesiątych rozpoczął się proces dalszej degradacji szkoły, doprowadzając do faktycznej organizacji w jej miejsce kolejnego punktu nauki języka ukraińskiego.27

W tym samym 1956/1957 roku szkolnym utworzono szkołę podstawową z ukraińskim językiem nauczania w Jaroszówce na Dolnym Śląsku. Szkoła przetrwała do 1969/1970 roku, funkcjonując jeszcze przez trzy lata w formie punktu nauki języka ukraińskiego. Zlikwidowano go ostatecznie w 1973 roku  w związku z reorganizacją i wygaszeniem samej placówki szkolnej w tej miejscowości.28

Jeszcze krótsza była historia szkół podstawowych z ukraińskim językiem nauczania w Czachowie i Trzęsaczu – obie utworzono na Pomorzu Zachodnim (dawne województwo szczecińskie). Szkoła w Czachowie funkcjonowała w latach 1956-1966, natomiast zakład w Trzęsaczu od 1957 do 1966 roku. Jako ciekawostkę można podać, iż szkoła w Czachowie była pierwszą po 1947 roku placówką ukraińską prowadzącą internat. Z kolei szkoła podstawowa z ukraińskim językiem nauczania utworzona w miejscowości Sągnity (województwo Olsztyn) istniała w latach 1958-1963.29 W 1963 roku szkoła w Sągnitach przeszła na polski język nauczania.30

We wrześniu 1958 roku otworzono szkołę podstawową z ukraińskim językiem nauczania w Białym Borze – dawne województwo koszalińskie. Szkoła otrzymała w 1961 roku imię Tarasa Szewczenki. Przetrwała ona wszystkie burze polityczne okresu PRL i istnieje do dnia dzisiejszego.31

Poczynając od roku 1957, najpierw w Złotoryi, a później w Legnicy rozpoczęło działalność słynne IV Liceum Ogólnokształcące.  Przetrwało także do czasów nam współczesnych. W 1968 roku natomiast utworzono ukraińskie klasy przy Liceum Ogólnokształcącym w Górowie Iławeckim. Aktualnie szkoła działa jako zespół szkół (gimnazjum oraz liceum). Były także próby powrotu na ojczyste ziemie – w latach 1957-1964 istniały ukraińskie klasy przy jednym z liceów ogólnokształcących w Przemyślu.

Tab. 10
Ukraińskie szkoły podstawowe w Polsce w wybranych latach32

Rok szkolny Banie Mazurskie Trzęsacz Czachów Jaroszówka Biały Bór Sągnity
Liczba   uczniów
1957/1958 40 18 25
1958/1959 65 16 20 25 57 35
1959/1960 70 20 25 27 58 36
1961/1962 87 b.danych 9 45 80 27
1962/1963 76 22 26 60 81 20
1965/1966 101 29 14 46 66
1966/1967 108 50 65
1967/1968 114 49 71
1968/1969 106 46 84
1969/1970 99 46 76
1972/1973 76 34 63
1973/1974 65 63
1976/1977 62 68
1980/1981 42 78
1987/1988 30 113
1988/1989 30 98

Tab. 11
Ukraińskie szkoły średnie i klasy równoległe w Polsce w wybranych latach33

Rok szkolny LO w Legnicy Klasy LO w Górowie Klasy LO w Przemyślu
Liczba   uczniów
1957/1958 20 32
1958/1959 43 65
1959/1960 50 71
1960/1961 70 b. danych
1961/1962 97 20x
1962/1963 100 15x
1963/1964 127
1965/1966 125 34
1966/1967 95 -
1967/1968 99 -
1968/1969 104 39
1969/1970 110 67
1970/1971 144 -
1972/1973 153 148
1973/1974 150 151
1978/1977 138 -
1980/1981 112 77
1987/1988 131 84
1988/1989 119 87

x –  język ukraiński nauczany jedynie jako przedmiot

Wielką  bolączką szkolnictwa ukraińskiego w Polsce w omawianym okresie był brak wykwalifikowanej kadry nauczycielskiej oraz podręczników. Podręczniki i materiały do nauczania sprowadzano zarówno z USRR, jak również wydawano własne opracowania . W 1959 roku ukazał się między innymi „Bukwar” (Elementarz). W późniejszym okresie natomiast pozostałe wydawnictwa – podręczniki dla klas od II do VIII szkoły podstawowej. Autorami byli między innymi: T.Hołyńska, M.Sywicki, K.Kuzyk, J.Hudemczuk, J.Kuroczko, 0.Łapski oraz  I.Bruk.34

Kadry nauczycielskie w początkowym okresie organizacji nauczania języka ukraińskiego w Polsce rekrutowały się spośród nauczycieli znających język ukraiński (zarówno Polaków jak i Ukraińców), jak również osób nie mających kwalifikacji nauczycielskich a znających ten język. Kształcenie nauczycieli rozpoczęto w 1956/1957 roku szkolnym z chwilą utworzenia ukraińskiego ciągu klas przy Pedagogicznym Liceum w Bartoszycach.  W następnym roku akademickim kształcenie nauczycieli języka ukraińskiego rozpoczęto także w  Studium Nauczycielskim w Szczecinie (istniało do 1961/1962 roku). Podobny kierunek  w Studium Nauczycielskim usiłowano utworzyć też w Olsztynie (1966/1967 – 15 chętnych). W tym też mieście próbowano uruchomić zaoczną formę kształcenia nauczycieli – w tym samym roku 16 studentów). Wszystkie te próby kończyły się jednak niepowodzeniem. W całym okresie PRL – poczynając od 1959/1960 roku istniała nieprzerwanie jedynie filologia ukraińska na Uniwersytecie Warszawskim. 35


Ridna Mowa Menu
Wstecz: Akcja "Wisła" w mitach
Dalej: Tendencje rozwojowe nauczania języka ukraińskiego w Polsce
Internet

TA STRONA UŻYWA COOKIE

X Nie pokazuj więcej
Dowiedz się więcej o celu ich używania w przeglądarce.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.