Uwarunkowania ogólne

Mniejszość ukraińska w Polsce po 1947 roku znalazła się w bardzo specyficznej i niekorzystnej dla siebie sytuacji. Po przymusowym przesiedleniu 140 tysięcy osób, osiedlono je w całym niemalże północno-zachodnim przygranicznym pasie Polski. W chwili obecnej województwa, w których ta mniejszość zamieszkuje w większych skupiskach to: warmińsko-mazurskie, pomorskie, zachodniopomorskie, lubuskie, dolnośląskie, małopolskie, podkarpackie i podlaskie. W okresie totalitarnego państwa komunistycznego oficjalna propaganda nie uznawała istnienia w Polsce żadnej mniejszości, a szczególnie mniejszości ukraińskiej. Pomimo tego zdołano utworzyć w Polsce zręby szczątkowego szkolnictwa, w postaci kilku szkół podstawowych i średnich oraz stworzyć sieć tzw. punktów nauczania języka ukraińskiego. Dawały one jednak bardzo ograniczoną możliwość nauczenia się swego języka ojczystego. Czynnikiem determinującym mniejszość ukraińską po 1947 roku do chwili obecnej jest jej rozproszenie po całym terytorium kraju. Obliczone to było na szybką asymilację tej społeczności. Zarówno to, jak również trwająca w całym okresie powojennym nieustanna emigracja członków społeczności ukraińskiej w Polsce (czy to zarobkowa, czy też polityczna), a także raczej niechętny stosunek władzy i społeczeństwa do niej, przyczyniły się do tego, że w ostatnim spisie ludności przeprowadzonym w Polsce w 2002 roku narodowość ukraińską podało jedynie około 36 tysięcy ludzi w Polsce. Duża część z nich posługuje się jeszcze językiem ukraińskim, jednak istnieją niebezpieczne symptomy tego, iż ta liczba będzie stale się zmniejszać. Szczególnie, iż w okresie państwa totalitarnego, mniejszość ukraińska w Polsce nie miała żadnej praktycznie możliwości konfrontowania swojego języka z językiem literackim i potocznym w Ukrainie, co spowodowało, że zachowuje on po dzień dzisiejszy pewne archaiczne już formy i zwroty.

Biorąc pod uwagę te wszystkie uwarunkowania, a także uznając, iż język pełni nie tylko funkcję komunikacyjną, ale także stanowi wielowiekowe dziedzictwo całej kultury oraz sprzyja identyfikacji narodowej, Związek Ukraińców w Polsce opracowuje niniejszy program, który ma wspomóc zachowanie i rozwój języka ukraińskiego jako języka mniejszości narodowej w Polsce. Jednocześnie uznajemy, iż prawo do rozwoju własnego języka narodowego, własnej identyfikacji narodowej w warunkach funkcjonowania w innym niż narodowe państwie, jest oznaką demokratyzacji tegoż państwa, spełnieniem warunków liberalizmu i poszanowania wartości reprezentowanych przez wspólnotę europejską.

Program rozwoju języka ukraińskiego składa się z czterech nieodłącznych i związanych ze sobą projektów. Dotyczy on rozwoju języka we wszystkich jego dialektach i regionalizmach, charakterystycznych dla mniejszości ukraińskiej w Polsce, a więc przede wszystkim dialektów : łemkowskiego, bojkowskiego i podlaskiego oraz ukraińskiego języka literackiego.

Program rozwoju języka ukraińskiego w Polsce zostaje przedłożony władzom Polski i Ukrainy w celu przyjęcia go, jak międzypaństwowego programu dla realizacji. Dla jego wykonania rząd RP desygnuje Związek Ukraińców w Polsce, jako największą organizację ukraińską w Polsce. Rząd Republiki Ukrainy powołuje lub przekazuje uprawnienia dla realizacji niniejszego programu odpowiedniej strukturze w swoim kraju. Struktura ta zostaje wyposażona w kompetencje niezbędne do jego realizacji i staje się partnerem dla Związku Ukraińców w Polsce. Rządy obu krajów przyjmują na siebie współfinansowanie programu. Przyjęcie go przez rządy obu krajów ma zasadnicze znaczenie dla jego prawidłowej realizacji, a co za tym idzie spełnienia konstytucyjnych zobowiązań Państwa polskiego oraz praktycznej realizacji ustawy o ukraińskiej diasporze przyjętej w 2004 roku przez Radę Najwyższą Ukrainy i prezydenta tego państwa. Przyjęcie programu do realizacji stanowi także wykonanie międzynarodowych zobowiązań i norm państwa prawa. Związek Ukraińców w Polsce wraz ze swoimi partnerami poszukuje także innych źródeł finansowania niniejszego programu. Program rozwoju języka ukraińskiego w Polsce stanowi komplementarne opracowanie celów, zadań i sposobów pracy mającej na celu budzenie świadomości narodowej, językowej i obywatelskiej mniejszości ukraińskiej w Polsce, przewidzianej do realizacji w okresie czterech najbliższych lat.

Związek Ukraińców w Polsce wyraża stanowisko, iż stosunek państwa do zabezpieczenia elementarnych potrzeb swoich historycznych mniejszości narodowych jest miarą rzeczywistej demokratyzacji państwa i praktycznego zastosowania przez nie norm prawa europejskiego i europejskich zwyczajów tym zakresie. Norm i zwyczajów, które państwo polskie przyjęło.

PROJEKTY

Program rozwoju języka ukraińskiego w Polsce jako języka mniejszości narodowej obejmuje projekty:

I Szkolnictwo ukraińskie
II Międzynarodowa wymiana dzieci i młodzieży
III Letnie szkoły języka ukraińskiego
IV Projekt wydawniczy

Wszystkie projekty stanowią jedną spójną całość, wzajemnie się uzupełniają i są realizowane łącznie. Uważamy bowiem, iż tylko takie podejście do realizacji programu pozwoli na jego efektywne wykonanie, a także będzie sprzyjało osiągnięciu założonych celów i zadań.

PARTNERZY

Niniejszy program przewiduje, iż w realizacji jego założeń wezmą udział odpowiedni partnerzy w Polsce i Ukrainie. Wśród nich są zarówno instytucje państwowe powołane do wykonywania zadań z zakresu oświaty i kultury, jak również organizacje pozarządowe w obu krajach.

Partnerzy w realizacji projektu:
1. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu (Polska)
2. Ministerstwo Kultury (Polska)
3. Ministerstwo Oświaty Ukrainy (Ukraina)
4. Ministerstwo Kultury (Ukraina)
5. Ukraińskie Towarzystwo Nauczycielskie w Polsce
6. Redakcja "Ridna Mova" (Polska)
7. Redakcja "Svitanok" (Polska)
8. Redakcja "Nasze Słowo" (Polska)
9. Towarzystwo "Ukraina" – Kijów
10. Zjednoczenie Łemków (Polska)
11. Związek Ukraińców Podlasia (Polska)

ANALIZA PROBLEMU

Przyczyny opracowania i konieczności realizacji programu rozwoju języka ukraińskiego w Polsce:
Znacznie ograniczona i utrudniona możliwość rozwoju języka ukraińskiego w Polsce, jako języka mniejszości narodowej


Jest to wynik:

• uwarunkowań historycznych, w tym głównie masowych przesiedleń po II wojnie światowej i rozproszenia Ukraińców po całym terytorium Polski;
• zerwanie wielowiekowych więzów społecznych;
• oderwanie od wypracowanego przez stulecia zaplecza materialnego, duchowego i społecznego;
• rozerwanie związków z historyczną ojczyzną;
• rozwój języka w warunkach braku kontaktu z żywym językiem ukraińskim;
• negatywny stosunek większości do potrzeb (także językowych) mniejszości;
• stworzenie w przeszłości negatywnego streotypu nauki języka ukraińskiego, jako języka ojczystego;
• negatywny streotyp większości w Polsce do narodowości ukraińskiej
• niedofianansowanie szkół;
• nieprecyzyjne wykonawcze akty prawne;
• brak odpowiednich kursów i szkoleń;
• brak zainteresowania władz periodycznymi wydaniami specjalistycznymi;
• niedostateczna świadomość roli języka;
• zła struktura instytucjonalna nauczania języka ukraińskiego w Polsce
• niedostateczna wymiana z Ukrainą;
• utrudnione kontakty z uczniami szkół na Ukrainie;
• niezrozumienie potrzeb językowych mniejszości ukraińskiej w Polsce.

Efekty tego stanu rzeczy:

• mała liczba uczniów w szkołach z ukraińskim językiem nauczania;
• asymilacja ludności ukraińskiej;
• emigracja:
• mała promocja języka i kultury ukraińskiej;
• tworzenie negatywnych nawyków odbioru kultury ojczystej;
• mała stabilność tzw. punktów nauczania języka ukraińskiego;
• tworzenie nieodpowiedniego prawa;
• niechęć lub niezrozumienie władz lokalnych i centralnych potrzeb mniejszości;
• działania podejmowane spontanicznie;
• brak większej możliwości zaplanowania i przeprowadzenia większych skoordynowanych działań;
• niski poziom kontaktu z uczniami szkół ukraińskich;
• nieperiodyczność wydawnictw.


ANALIZA CELÓW

Cel główny: stworzenie dobrych możliwości rozwoju języka ukraińskiego w Polsce, jako języka mniejszości narodowej


Zasoby:

• zwiększenie zainteresowania językiem;
• uświadomienie roli języka w kształtowaniu prawidłowego rozwoju człowieka;
• zwiększenie świadomości narodowej i dumy z własnej przynależności narodowej;
• poprawa funkcjonowania szkół z ukraińskim językiem nauczania;
• poprawa funkcjonowania punktów nauczania języka ukraińskiego;
• zwiększenie wymiany z Ukrainą;
• stworzenie akceptowanych aktów prawnych regulujących nauczanie języka ukraińskiego;
• organizacja kursów, warsztatów i szkoleń;
• powstanie zintegrowanego systemu działań na rzecz rozwoju języka;
• wstrzymanie procesu asymilacji;
• zwiększenie wrażliwości urzędów w Polsce i Ukrainie na rzecz rozwoju języka;
• zwiększenie oferowanych środków finansowych;
• organizacja profesjonalnego wydawnictwa specjalistycznego czasopisma.

Następstwa:

• wyższy poziom świadomości, w tym świadomości językowej;
• zwiększenie liczby odbiorców języka, w tym czytelników prasy periodycznej;
• promocja kultury i języka ukraińskiego;
• promocja Ukrainy jako państwa europejskiego;
• wzrost dobrych kontaktów pomiędzy Polską a Ukrainą;
• zwiększenie zainteresowania Ukrainą;
• wzrost dochodów lokalnych organizatorów i przedsiębiorców w Polsce i na Ukrainie
• wyższy poziom uczestnictwa w różnorakich imprezach;
• rozwój społeczeństwa obywatelskiego;
• przełamywanie barier i stereotypów