W każdym gospodarstwie był ogródek, w którym uprawiano warzywa i nic nie mogło się zmarnować. Główne uprawy naszego regionu to żyto, ziemniaki. Spowodowane jest to takimi, jakie mamy warunkami glebowymi i klimatycznymi.

Z żyta wypiekano chleb, ale w Żarkach do dziś piecze się chleb także z mąki gryczanej, przykładem jest chleb p. Jadwigi Plesińskiej której chleb tatarczuch został laureatem Ogólnopolskiego Konkursu KULINARNE DZIEDZICTWO w 2001 r. i otrzymał ZŁOTA PERŁĘ.

Tu zobaczysz narzędzia używane do pieczenia i usłyszysz od p. Violetty Strzeleckiej jak przygotowywano ciasto na chleb.

Z mąki pszennej i jajek przygotowywało się obwarzanki, które towarzyszą do dziś odpustom i jarmarkom.

Żyto mielono na mąkę, a z otrąb sporządzano zakwas na żur. W każdym domu, w kamiennym garnku nastawiano żur, z którego sporządzano barszcz, na co dzień podawano go z chlebem lub ziemniakami. Na śniadanie wielkanocne barszcz gotowano na wodzie pozostałej po parzeniu szynki i podawano z białą kiełbasą.
Często także przygotowywano zalewajkę - ziemniaki gotowano w wodzie, w garnku zwanym żeleźniokiem z dodatkiem przypraw i grzybków zalewano żurkiem zakiszonym.
Wiele zup było przygotowywanych tylko na wywarze z warzyw, które pochodziły z własnego ogródka. Taką zupą jest także pietruszajka - na wodę wrzucamy ziemniaki włoszczyznę ze znaczna przewagą pietruszki, kiedy są miękkie robimy białą zasmażkę na słoninie w wersji luksusowej zasmażkę robimy na boczku i możemy siadać do jedzenia. O tej zupie był tez wiersz, który zaczynał się słowami:
O zalewajko, ty zup królowo, kto ciebie nie jadł nie chowa się zdrowo.....

W okresie wykopków ziemniaków przygotowywano pieczonki, które przygotowywano na kartoflisku i pieczono nad ogniskiem z łętów ziemniaczanych.
Żeliwny garnek z zakręcaną pokrywą obkładamy boczkiem, wkładamy na spód liście kapusty, a następnie układamy warstwami plastry ziemniaków, cebulę, pokrojona kiełbasę i buraczki przesypując to przyprawami. Na wierzch kładziemy liście kapusty. Następnie zakręcamy garnek szczelnie i pieczemy ok. godziny w ognisku. Dziś do pieczonek dodaje się różne inne warzywa, ponieważ ta potrwa nadal jest przygotowywana. Tyle że są to spotkania towarzyskie.

Do dziś także przygotowuje się kluski prażone (prażucha jak myśmy się dowiedzieli lub prażuchy jak podaje książka "Czas na produkt regionalny") Z dogotowujących się ziemniaków odlewano połowę wody, a na wierzch wsypywano mąkę pszenną i zostawiano na ogniu tak długo, aż ziemniaki dojdą. Potem ubijano je koziełkiem. Na talerz wyjmowano łyżką moczona w tłuszczu, na koniec polewano skwarkami ze słoniny albo boczku. Podawano do barszczu lub zsiadłego mleka, roztrzepanego rogolką.

Odnaleźliśmy także potrawy, które ponoć mają korzenie w kuchni żydowskiej jak podaje książka "Czas na potrawy regionalne" tam podana jest nazwa ciulim z Lelowa myśmy ją odnaleźli pod nazwą kocmouch lub kugiel i w samej Częstochowie, jak i pobliskim Mstowie, i Kłobucku. Jest to placek pieczony z tartych ziemniaków z przyprawami z dodatkiem mięsa (żeberek) lub boczku. W Lelowie nawet na jego temat śpiewane są piosenki; np.

Ciulimie, ciulimie dziś cię to nie minie
Wyboru nie mamy, dziś cię pozjadamy.
Są to smakołyki, bo są w nich indyki,
Gęsiami kraszone, pieprzem opieprzone

Niech się wszyscy śmieją, lecz nie rozumieją,
Że przysmak Lelowa, swój zwyczaj zachowa,
bo czy to na chrzciny, czy na imieniny,
żadna to nowina, ciulimem gościna.

Z ziemniaków przyrządzano także żelazne kluski (czasem nazywa się je tulanymi kluskami) - kluski ziemniaczane bez dodatku gotowanych ziemniaków. Te podawano z czerniną, czyli zupą sporządzoną z wywaru mięsnego zalanego krwią z kaczek lub gęsi.

Tę zupę znamy z literatury jako oznaka odmowy zaręczyn np. w "Panu Tadeuszu" A Mickiewicza. A w podczęstochowskiej wsi Skrajnica są śpiewane piosenki na temat tej zupy:

Na czerninę zapraszamy was oj dana,
zapraszamy was oj dana, zapraszamy was.
To potrawa zapomniana, ale jest wśród nas oj dana,
ale jest wśród nas, oj dana, ale jest wśród nas.
Smakuj tu z nami o ho ho, Skrajnica zaprasza o ho ho.
Potrawa prababek o ho ho, przyznacie, że smaczna o ho ho.

Na terenie podczęstochowskiej wsi, dziś w granicach miasta podawano także zupę owocową i co dziwne podawaną z ziemniakami okraszonymi słoniną. Zupa nazywano garus, był to przetarty kompot z jabłek, gruszek i wczesnych śliwek zaprawiony mąką i śmietaną.

Na zimę w każdym gospodarstwie przygotowywano dębowe beczki z kiszoną kapustą. Na dno beczki kładziono liście z czarnej porzeczki albo z wiśni. Potem liście z kapusty czasem małe główki, następnie na wierzch kapustę poszatkowaną, sól. marchew i cebulę. Po nałożeniu warstwy kapusty udeptywano ją nogami. Kiedy beczka była już pełna nakrywano czystą ściereczką i przykrywano denkiem z drzewa liściastego.
Z kapusty przygotowywano bigos jak w całej Polsce, ale także pierogi z kapustą i grzybami. W pobliskiej Skrajnicy śpiewa się nawet o nich piosenki:

Skrajnica, Skrajnica to daleko słynie,
Bo tam się podaje pierogi na słoninie...

Na wigilię przygotowywano i przygotowuje się do dziś kapustę z grochem. Do obgotowanej kapusty dodaje się ugotowany i utłuczony groch.

Ale wigilię zaczynała zupa ze śledzia. Najlepiej jak udało nam się kupić śledzie tzw. mleczaki, które należy wymoczyć. Cebulę zaparzamy wodą z dodatkiem ziela angielskiego, liścia laurowego i octu. Mlecz należy rozetrzeć i dodać do wody z cebulą. W tę zaprawę wkładamy śledzie. Tę potrawę przyrządzano także na pierwszy dzień Wielkiego Postu - Popielec. Do takiej zupy podawano ziemniaki duszone bez dodatku tłuszczu ale z cebulą i przyprawami.
Z przekazów wiemy, że także przyrządzano siemiotkę z kaszą jaglaną, ale to potrawa częściej przyrządzana na Śląsku. Do kolacji wigilijnej podawano także makówki - kromki bułki krakowskiej smarowano masą z maku, mleka i cukru.

Ze słodkich przysmaków zajadano się waflami z miodem.

Po uboju zwierząt gospodarskich mięso było wędzone, co zapewniało mu dłuższą trwałość, ale zostawała jakaś ilość tłuszczu, z którego robiło się smalec. Świeżą słoninę kroiło się drobno i wytapiano z dodatkiem cebuli.

Zdjęcia na tej stronie pochodza z kroniki szkolnej, z Dnia Regionalnego obchodzonego w ubiegłym roku szkolnym. Teksty przyspiewek z książki "Czas na produkt regionalny"