Aktualnosci

.

.


numer 53

Numer marcowy - Mała Szkoła

Zapraszamy wszystkie Małe Szkoły
do włączenia się w obchody III Święta Małej Szkoły

Czytaj także:

Projekty realizowane przez Małe Szkoły:

Handzlówka

Gorawino

Interaktywna gmina Niegow@


numer 52

Numer grudniowy - Mała Szkoła
Pomysły na rozwój kobiet

Czytaj:

Kobiety z pasją

YES SYDONIA


numer 51

Numer listopadowy - Mała Szkoła
Wybrane artykuły już na stronie!

Niekonwencjonalne szkolenia czytaj dalej >>


numer 50

Numer pażdziernikowy - Mała Szkoła

Nauczyciel liderem przedsiębiorczości.
Wybrane artykuły już na stronie!


W numerze znajdziesz:

Magia wydawania

Przedsiębiorczy edukator

Rzeczpospolta Internetowa

Wolontariat studencki


archiwum!


Projekt przybliżający fundusze strukturalne, możliwości ich wykorzystania, a zwłaszcza zrealizowane ciekawe projekty czytaj dalej >>


Oddział zachodniopomorski, czyli działaj lokalnie, a my będziemy to nagłaśniać czytaj dalej >>


Wybrane artykuły numeru pażdziernikowego są już dostępne na stronie archiwum 2006 >>


Wybrane artykuły numeru wrześniowego są już dostępne na stronie archiwum 2006 >>


Wybrane artykuły numeru majowego są już dostępne na stronie archiwum 2006 >>


Wybrane artykuły numeru marcowego i kwietniowego są już dostępne na stronie archiwum 2006 >>



II Święto Małej Szkoły - obchody centralne w niedzielę, 4 czerwca, w Warszawie na Nowym Świecie czytaj dalej >>


Konkurs "Rozczytane Wsie" rozstrzygnięty! czytaj dalej >>


Aktualny adres redakcji czytaj dalej >>

Aktywność i przedsiębiorczość na wsi.   Pismo poświęcone zrównoważonemu rozwojowi.

Młynek prawny - słowniczek

A    B   C   D    E    F    G    H    J    K    Ł    M    N   O    P   R   S

Przez pewien czas na łamach pisma "Mała Szkoła" w rubryce "Młynek prawny" ukazywał się słowniczek terminów prawnych i innych trudnych wyrazów, z którymi spotykamy się np. w urzędach. Słowniczek redagowała Ariadna Komorowska. Publikujemy jego dotychczasową zawartość po niewielkich zmianach redakcyjnych, z nadzieją, że niebawem uda nam się dojść do końca alfabetu...

A

absolutorium budżetowe - akt organu uchwalającego budżet. W zależności od organu, którego budżet jest uchwalany, mogą to być: Sejm, rada gminy, rada powiatu itp. Akt ten potwierdza, że organ wykonawczy np. kolejno Rada Ministrów, zarząd gminy, zarząd powiatu wykonał budżet państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, zgodnie z prawem.

adnotacja - notatka

Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) - organizacja państwowa, prowadząca samodzielną gospodarkę finansową. Ma osobowość prawną. Statut jej funkcjonowania nadaje Rada Ministrów drogą rozporządzenia. Do zadań ARiMR należy udzielanie pomocy finansowej w realizowaniu inwestycji w rolnictwie oraz wszelkich usługach dla rolnictwa, np. przedsięwzięć w zakresie oświaty, doradztwa i informacji (patrz: projekt SAPARD).

Agencja Rynku Rolnego - jednostka organizacyjna mająca osobowość prawną, działająca na podstawie ustawy i statutu nadanego jej przez Radę Ministrów. Agencja realizuje interwencyjną politykę rolną państwa. Jej zadania to m.in. gromadzenie rezerw państwowych produktów rolnych, analiza rynku rolnego, udzielanie poręczeń kredytowych (z wyjątkiem inwestycyjnych).

Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa - instytucja powiernicza wykonująca zadania w imieniu Skarbu Państwa. Agencja wykonuje zadania głównie w zakresie restrukturyzacji oraz prywatyzacji mienia SP, administruje rolniczymi zasobami majątkowymi SP. Agencja działa na podstawie ustawy i statutu nadanego jej przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia.

Akcesja - przystąpienie

Aklamacja - dokonywanie wyboru jednomyślnie, bez głosowania.

Akt administracyjny - dokument, za którego pomocą funkcjonuje administracja publiczna. Jest to władcze działanie organu upoważnionego do wydania aktu. Akt administracyjny musi mieć ściśle określoną podstawę prawną, tzn. musi być wiadomo, dlaczego został wydany oraz gdzie można znaleźć przepisy do jego wydania upoważniające. Przykłady aktów administracyjnych: koncesja, zezwolenie na budowę. Akty te mają najczęściej formę pisemną, choć mogą być wydawane również ustnie.

Apelacja
- środek odwoławczy

powrót do początku strony

B

Bezpodstawne wzbogacenie - uzyskanie korzyści majątkowej kosztem innej osoby lub osób bezprawnie.

Bezprawność czynu - sprzeczność danego czynu z prawem.

Bezstronność - warunek określony dla wymiaru sprawiedliwości, zabraniający sędziemu stawania po którejkolwiek ze stron. Sędzia winien reprezentować swą niezależność.

Biegli sądowi - osoby dysponujące szeroką wiedzą na dany temat, potrzebną do ustalenia lub oceny określonych faktów. Z wiedzy biegłych korzysta się zazwyczaj wówczas, gdy do ustalenia niezbędnych faktów nie wystarcza doświadczenie i wiedza sędziego.

Bierne prawo wyborcze - prawo bycia wybranym na określone stanowisko.

Bruksela - stolica Belgii, uznawana również za stolicę Unii Europejskiej. Mieszczą się tam główne instytucje wspólnotowe. Także NATO ma swoją siedzibę w Brukseli.

Budżet - plan finansowy obejmujący dochody i wydatki oraz przychody i rozchody np. państwa czy gminy, mający formę ustawy, lub uchwały. Budżet uchwalany jest na każdy rok budżetowy.

Budżet Unii Europejskiej - dochody i wydatki Wspólnoty Europejskiej. Przypadające Wspólnotom środki finansowe (dochody od podatku od wartości dodanej VAT) wpłacane są przez państwa członkowskie i oddawane do dyspozycji Komisji Europejskiej, realizującej budżet. Do dochodów należą tez opłaty nakładane na towary rolne i cła. Państwa członkowskie wpłacają także do kasy unijnej rocznie 1,21% swojego dochodu krajowego brutto (PKB).

powrót do początku

C

CEFTA - porozumienie o powołaniu Środkowoeuropejskiej Strefy Wolnego Handlu, podpisane w 1992 roku pomiędzy Czechami, Polską Słowacją a Węgrami. CEFTA zakłada powstanie strefy całkowicie wolnej wymiany handlowej między stronami układu.

CARITAS - międzynarodowa katolicka organizacja charytatywna.

Centralna Komisja Egzaminacyjna (CKE) - utworzona na podstawie ustawy z 18.07.1998 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty z 1991r. państwowa jednostka budżetowa. Główne zadania Komisji to w szczególności: 1) opracowywanie standardów wymagań oświatowych w skali kraju, 2) składanie właściwemu ministrowi ds. oświaty corocznych sprawozdań o poziomie kształcenia, 3) przygotowanie i upowszechnianie programów kształcenia nauczycieli, 4) inspirowanie badań naukowych w dziedzinie egzaminowania i oceniania itp. Nadzór nad CKE należy do ministra właściwego ds. oświaty. Siedzibą CKE jest Warszawa.

Cesja - ustąpienie, zrzeczenie się praw na rzecz innej osoby, najczęściej występuje w prawie cywilnym w Polsce.

Cudzoziemcy - obcokrajowcy, czyli osoby nie posiadające obywatelstwa polskiego.

Cywilne prawo - gałąź prawa w najbardziej istotny sposób regulująca stosunki społeczne. Kodeks prawa cywilnego reguluje stosunki cywilnoprawne pomiędzy osobami fizycznymi a osobami prawnymi. Kodeks Cywilny reguluje następujące działy tych stosunków; dział ogólny, prawa rzeczowe, zobowiązań, spadkowe oraz prawo rodzinne. Odrębną gałąź stosunków prawa cywilnego stanowi prawo pracy.

Czas pracy - czas, w którym pracownik pozostaje do dyspozycji pracodawcy w miejscu pracy lub w innym miejscu do tego wyznaczonym.

Czek - papier wartościowy stanowiący pisemne polecenie zapłaty. Jest realizowany wyłącznie w banku.

Czynne prawo wyborcze - prawo bycia wyborcą, prawo głosowania podczas wyborów, spełnione przy: posiadaniu polskiego obywatelstwa, ukończeniu 18. roku życia, stałym zamieszkani w obszarze wybieranego organu (np. rady gmin, rady powiatów). Czynnego prawa wyborczego pozbawione są osoby ubezwłasnowolnione lub pozbawione praw publicznych prawomocnym wyrokiem sądu.

powrót do początku

D

Dane osobowe - każda informacja dotycząca osoby fizycznej, pozwalająca na określenie tożsamości tej osoby. Nie jest to jedynie imię i nazwisko (np. Jan Kuś, nauczyciel historii z gimnazjum w Pszczynie).

Darowizna - umowa jednostronna zobowiązująca darczyńcę do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowywanego kosztem swego majątku (art. 888 k.c.i nast.). Jednym z warunków zaistnienia darowizny jest przyjęcie jej przez drugą stronę.

Decentralizacja - prawna samodzielność organów administracyjnych niższego stopnia. Organy wyższego stopnia nie kierują ich działaniem, lecz jedynie je nadzorują. Typowym przykładem decentralizacji jest samorząd terytorialny.

Decyzja administracyjna - akt administracyjny o charakterze władczym, jednostronny, rozstrzygający o prawach lub obowiązkach obywatela w konkretnej sprawie. W procedurze administracyjnej przewidzianej w kodeksie postępowania administracyjnego przewiduje się, że decyzja administrracyjna stanowi o zakończeniu postępowania. Decyzja może rozstrzygać o sprawie w całości lub w części.

Dedykacja - poświęcenie komuś utworu/dzieła lub podpisanie, np. książki, w związku z ofiarowaniem jej komuś przez autora.

Defekt - uszkodzenie, usterka.

Deficyt - niedobór wynikający z przewagi wydatków nad przychodami, brak pokrycia dla wydatków przewidzianych w budżecie.

Degeneracja - zwyrodnienie, wynaturzenie.

Dekada - 10 lat.

Demokracja - (gr. rządy ludu) ustrój polityczny, w którym społeczeństwu przysługuje naturalne prawo decydowania o swoich prawach.

Derogacja - pozbawienie przepisu prawnego mocy obowiązującej przez zastąpienie go innym przepisem prawnym.

Dewiza - zasada postępowania, motto życiowe.

Dotacja - wydatki o charakterze bezzwrotnym dokonywane z budżetu państwa lub z budżetu lokalnego. Najczęściej są to dotacje o charakterze celowym. Przyznaje się je na ściśle określone zadania lub cele. Dotacje nazywane są czasem także subwencją, jednakże subwencja przyznawana jest raczej ze względu na kryteria obiektywne (np. liczbę uczniów w szkole, mieszkańców we wsi), a dotacja na subiektywne (np. wg dowolnego pomysłu, dowolnych założeń).

Dymisja - rezygnacja, ustąpienie z zajmowanego stanowiska.

Dyrektywa - wskazówka, wytyczna działania.

Dyskryminacja - pozbawienie równouprawnienia, szykanowanie pewnej grupy ludzi bądź ograniczanie jej w prawach z powodu jej odmienności, np. ze względu na pochodzenie, rasę, przynależność wyznaniową, płeć itd.

Dziennik Ustaw (DzU) - jeden z Dzienników Urzędowych, w którym ogłaszane są akty prawne. Wejście w życie tych aktów, czyli ich działanie, uzależnione jest od ogłoszenia go w Dzienniku Ustaw. W Dziennikach Ustaw ogłasza się konstytucje, ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia z mocą ustawy, rozporządzenia, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Dzień Europy i Dzień Unii Europejskiej - Dzień Europy obchodzony jest 5 maja każdego roku, został głoszony dla uczczenia utworzenia Rady Europy (5 maja 1949r.). Dzień Unii Europejskiej obchodzony jest corocznie 9 maja dla upamiętnienia powołania pierwszej Wspólnoty Europejskiej, Wspólnoty Węgla i Stali (9 maja 1950r.).

Dzierżawa - umowa, w której wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania z niej pożytków przez określony czas, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu umówiony czynsz (art 693 i nast. kc).

powrót do początku

E

Ekorozwój - rozwój zrównoważony, który zaspokaja niezbędne ludzkie potrzeby, pozostając w harmonii ze środowiskiem naturalnym.

Eksmisja - przymusowe usunięcie użytkownika (najemca, dzierżawca) lokalu.

Eksternistyczny egzamin - egzamin zdawany przez osobę uczącą się poza miejscem egzaminowania.

Ekstradycja - wydanie podejrzanego lub przestępcy państwu, którego wymiarowi sprawiedliwości podlega, w celu osądzenia lub wykonania kary już orzeczonej.

Empatia - umiejętność wczuwania się w uczucia innych ludzi.

Etyka - nauka o moralności.

Euro (EUR) - od 1 lipca 2002 r. europejska jednostka walutowa.

Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności - podpisana w Rzymie 4 listopada 1950 r. przez państwa członków Rady Europy. Zakłada ona wspólną ochronę praw i wolności człowieka, m.in.: prawa do życia, wolności myśli, sumienia, wyznania, niestosowania tortur, swobody wypowiedzi, prawa do uczciwego procesu sądowego. Przestrzeganie tych praw podlega kontroli Europejskiej Komisji Praw Człowieka oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Polska przystąpiła do RE w 1991 r., a w 1993 r. podpisała Konwencje.

Europejski Trybunał Sprawiedliwości (ETS) - jeden z podstawowych organów Wspólnot Europejskich, stoi na straży prawa obywateli UE. ETS przede wszystkim orzeka w sprawach o niewypełnianie zobowiązań wynikających z traktatów, bada legalność wszelkich aktów, rozporządzeń, decyzji itp. oraz rozpatruje skargi.

Europejska Unia - wspólnota interesów i współzależności, której zasadniczym zadaniem jest zapewnieni obywatelom dobrobytu i postępu cywilizacyjnego. Unia wspiera się na trzech filarach. Pierwszym o charakterze gospodarczym są wspólnoty Europejskie, drugim jest Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa. Trzeci natomiast obejmuje zadania z zakresu Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych.

Eutanazja - (z greckiego "dobra śmierć") świadome spowodowanie lub przyśpieszenie śmierci osoby nieuleczalnie chorej.
Ewaluacja - ocena.

powrót do początku

F

Faktura (VAT) - rachunek, dowód transakcji kupna-sprzedaży, wystawiany odbiorcy przez dostawcę.

FAO - Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa. W celach statutowych ma m.in. polepszenie wytwarzania, wymiany i dystrybucji produktów rolnych, udzielanie pomocy krajom słabiej rozwiniętym.

Federacja - 1) związek organizacji (stowarzyszeń, organizacji zawodowych) działających wspólnie w określonych sprawach, 2) państwo związkowe, np. USA, Szwajcaria, Niemcy. Forma organizacji terytorialnej państwa, którego człony (kantony, stany) dysponują pewnym zakresem samodzielności w tworzeniu prawa i sprawowaniu władzy sądowniczej na własnym terytorium.

Feminizm - ruch społeczny dążący do równego uczestnictwa kobiet i mężczyzn w życiu prywatnym - poprzez upowszechnianie partnerskiego podziału ról w rodzinie i w życiu publicznym, poprzez likwidację barier prawnych, ekonomicznych, kulturowych i związanych z nimi stereotypów myślenia, ograniczających udział kobiet i sprawowanie przez nie na równi z mężczyznami funkcji kierowniczych w przemyśle, nauce, kulturze, polityce. Działalność ta ma na celu zmianę mentalności społecznej, norm zwyczajowych i przepisów prawnych.

Finanse publiczne - procesy związane z gromadzeniem publicznych zasobów pieniężnych i dysponowaniem nimi.

Frakcja - odłam, część składowa całości, często frakcja parlamentarna jako ugrupowanie posłów i senatorów należących do tej samej partii, prowadzących wspólną politykę w parlamencie.

Fundacja - instytucja realizująca zadania społeczne, nie mająca charakteru działalności gospodarczej. Fundacje mogą być ustanawiane tylko w celu realizacji zadań społecznych lub gospodarczo użytecznych i zgodnych z interesami kraju. Najczęściej są to cele mające na celu promowanie: oświaty i wychowania, kultury i sztuki oraz ochronę zdrowia. W zależności od przyjętego statutu fundacja może prowadzić działalność gospodarczą. Fundacją kieruje zarząd.

Fundusz - wyodrębniony zasób środków majątkowych przeznaczonych na określone cele.

Funkcjonariusz publiczny
- osoba będąca pracownikiem administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, pracownik organu kontroli państwowej, również osoba pełniąca służbę wojskową, np. Prezydent RP, poseł, senator, prokurator, notariusz, komornik.

powrót do początku

G

Gender (czyt. dżender) - termin używany w stosunku do płci jako rozróżnienie między kobietami i mężczyznami oparte na cechach społecznych i kulturowych, przyswajanych w trakcie socjalizacji i nauki. Cechy te kształtują się odmiennie w różnych kulturach.

Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych (GIODO) - centralny organ państwa powołamy do nadzoru nad przetwarzaniem, zbieraniem, zabezpieczaniem itp. danych osobowych. Znajduje się w randze ministra. (więcej o nim w Poradniku Inicjatyw Obywatelskich).

Geneza - przyczyna

Głowa państwa - organ państwa, który stoi na jego czele, reprezentując go w kontaktach zewnętrznych i wewnętrznych. Najczęściej występujący jako prezydent (Polska), król lub królowa (Hiszpania, Wielka Brytania). Sytuowany w strukturze władzy wykonawczej.

Gmina - wspólnota samorządowa jej mieszkańców mająca osobowość prawną (ustawa o samorządzie terytorialnym)

Godność - stanowi źródło wolności i praw człowieka. Jest przyrodzona, niezbywalna i zarazem nienaruszalna, związana jest z istotą człowieczeństwa. Obowiązkiem władz publicznych jest jej ochrona i poszanowanie. (Konstytucja, art. 30)

Gros (czyt. gro) - większość

Groźba karalna - grożenie drugiej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej tej osoby wzbudzająca w niej uzasadnioną obawę, że będzie spełniona (Kodeks Karny. art. 190).

Grzywna - rodzaj kary nakładanej przez sądy. Występuje samoczynnie lub jako kara alternatywna w stosunku do kary pozbawienia lub ograniczenia wolności. Orzekając tę karę sąd zawsze bierze pod uwagę możliwości zarobkowe skazanego i, tym samym, jego położenie majątkowe.

Gwarancja - zobowiązanie się gwaranta (wystawcy dokumentu gwarancji) do usunięcia wady fizycznej rzeczy lub do dostarczenia rzeczy wolnej od wad (nowej), jeżeli wady rzeczy ujawniły się w terminie określonym w wystawionym dokumencie. Jeżeli w gwarancji nie zastrzeżono innego terminu, termin gwarancji wynosi jeden rok licząc od dnia, kiedy rzecz została kupującemu wydana (Kodeks Cywilny, art. 577).

powrót do początku

H

Harmonizacja prawa - dostosowywanie i ujednolicanie regulacji prawnych państw członkowskich do funkcjonowania na rynku Unii Europejskiej. Najbardziej zaawansowane w tym procesie są Francja i Dania.

Haszysz - narkotyk, uzależniająca substancja odurzająca, otrzymywana z kwiatów konopi indyjskich. Może być palony lub żuty. Bardzo rozpowszechniony wśród młodzieży.

Hazard - ryzykowna gra, najczęściej o pieniądze, w której dużą rolę odgrywa przypadek.

Helsińska Fundacja Praw Człowieka - jedna z najbardziej doświadczonych, profesjonalnie działających organizacji pozarządowych w Europie, zajmujących się prawami człowieka. Realizuje programy na poziomie międzynarodowym (Rada Europy, ONZ) w kraju i za granicą. Służy fachowym doradztwem w zakresie problemów dotyczących naruszeń praw osobistych i politycznych. Prowadzi także działania edukacyjne.

Heteroseksualizm - pociąg seksualny do osób płci odmiennej.

Higiena - nauka o wpływie środowiska na organizm ludzki i ochronie zdrowia. Medycyna zapobiegawcza.

Hipochondria - stan silnego niepokoju o własne zdrowie, najczęściej urojony.

Hipoteka - ograniczone prawo rzeczowe służące zabezpieczeniu oznaczonej wierzytelności pieniężnej na nieruchomości.

Hipoteza - założenie, oparte na przypuszczeniu, wymagające sprawdzenia.

Homofobia - strach przed wszelkimi kontaktami z osobami o skłonnościach seksualnych do osób tej samej płci.

Homoseksualizm - pociąg seksualny do osób tej samej płci.

Honorarium - wynagrodzenie. Wyrażenie "honorarium" stosuje się w stosunku do osób o wysokich kwalifikacjach w określonej dziedzinie, np. lekarzy, adwokatów, radców prawnych, artystów, literatów, korektorek itp.

Hossa - zwyżka kursu papierów wartościowych na giełdzie, przeciwieństwo: bessa.

Human rights [ang.] /czyt. hjuman rajts/ - prawa człowieka - zespół niezbywalnych praw i wolności przysługujący każdemu człowiekowi, każdej jednostce ludzkiej, niezależnie od tego, czy zostały one sformułowane, czy też nie.

powrót do początku

J

Jawność (postępowania sądowego) - jedna z zasad prawa do rzetelnego procesu sądowego, oznacza dostępność, publiczność procesu, która daje gwarancję, że nie będzie to proces arbitralny, chroniąc podsądnych przed tajnym wymiarem sprawiedliwości. Jawność rozprawy może być tylko wyjątkowo wyłączona ze względu na moralność, porządek publiczny, bezpieczeństwo państwowe lub też z uwagi na interes życia prywatnego stron.

Jednostka budżetowa - (państwowa jednostka organizacyjna) najczęściej gmina, której dochody i wydatki objęte są w pełnej wysokości budżetem. Wydatki jednostki budżetowej nie zależą od dochodów, ale są pokrywane bezpośrednio z budżetu, dochody zaś są odprowadzane do budżetu. Jednostki budżetowe są powoływane przez tzw. dysponentów budżetu, do których zalicza się: organy administracji państwowej, organy wymiaru sprawiedliwości, jednostki organizacyjne w sferze oświaty itp. Ich celem nie jest działalność gospodarcza nastawiona na zysk.

Języki urzędowe Unii Europejskiej - obecnie w pracach instytucji UE obowiązuje 11 równoprawnych języków urzędowych. Są to: angielski, hiszpański, duński, fiński, francuski, grecki, holenderski, niemiecki, portugalski, szwedzki i włoski. Wszystkie dokumenty Unii tłumaczone są na każdy z tych języków. W systemie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa językami obrad są angielski i francuski, natomiast posiedzenia Trybunału Sprawiedliwości odbywają się tylko w języku francuskim. [stan sprzed 1 maja 2004! - przyp.red.]

Judaizm - religia Żydów, choć także zespół wierzeń, wartości etycznych i postaw wynikających z tradycji i obyczajów narodu żydowskiego. Jest jedną z najstarszych religii świata. Judaizm opiera się na dwóch założeniach: że istnieje jeden Bóg i Stwórca oraz że zawarł on z narodem żydowskim, jako narodem wybranym, swoiste przymierze, które doprowadzi ten naród do zbawienia. Z judaizmu wywodzą się chrześcijaństwo oraz islam.

Jury (żuri) - zespół sędziowski, komisja do rozstrzygania konkursów.

Jurysdykcja - prawo sądzenia w danym zakresie działania, kompetencji.

Jurysta - znawca prawa, prawnik.

powrót do początku

K

KBWE /OBWE/ - Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, w oparciu o którą powstała Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. KBWE było regionalnym porozumieniem państw Europy, USA i Kanady. Regulowała kontrakty społeczne i międzynarodowe w zakresie 3 grup tematycznych (koszyków); 1) bezpieczeństwa, 2) gospodarki, nauki, techniki, ochrony środowiska, 3) współpracy w kwestiach humanitarnych (prawa człowieka),

Kadencja - określony ustawowo okres pełnienia urzędu przez organy pochodzące z wyboru, jeśli nie są one powoływane na czas nieokreślony lub dożywotnio, np. w Polsce kadencja Prezydenta trwa 5 lat,

Kanclerz - szef rządu (premier) w Niemczech,

Kapitalizm - system społeczno - gospodarczy oparty na własności prywatnej, wolności osobistej i swobodzie zawierania umów, którego celem działalności gospodarczej jest zysk,

Kapitulacja - poddanie się bezwarunkowe lub pod pewnymi warunkami. Kończy działania, których dotyczy,

Kasacja - środek odwoławczy od orzeczeń sądu niższej instancji, z powodu naruszenia przepisów prawa, do sądu wyższej instancji,

Klauzula - zastrzeżenie, warunek w umowie, dokumencie prawnym,

Know-how [czyt. nou hau] - praktyczna umiejętność dokonywania czegoś sprawnie, biegle i kompetentnie, nabyta przez praktykę,

Koalicja - sprzymierzenie się dwóch lub więcej partii politycznych dla osiągnięcia konkretnego celu politycznego,

Kodeks - zbiór przepisów prawa, akt normatywny (ustawa) regulujący pewną dziedzinę stosunków prawa, np. kodeks cywilny, kodeks karny,

Komandytowa Spółka - spółka osobowa mająca na celu prowadzenie przedsiębiorstwa pod własną firmą (nazwa), w której wobec wierzycieli za zobowiązania spółki co najmniej jeden wspólnik odpowiada bez ograniczenia, a odpowiedzialność co najmniej jednego wspólnika jest ograniczona.
Komisja Praw Człowieka - podstawowy organ Narodów Zjednoczonych w sferze praw człowieka. Jest organem międzyrządowym, w skład którego wchodzą 53 państwa. Kandydatów do Komisji przedstawiają państwa, a Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dokonuje wyboru. Kadencja członków Komisji wynosi 3 lata, Komisja Praw Człowieka przygotowuje dokumenty z zakresu praw człowieka, zalecenia i raporty oraz rozpatruje skargi na państwa,
Komitet do spraw Likwidacji Dyskryminacji Kobiet utworzony w oparciu o Konwencję w Sprawie Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet z 1979r., a powołany do życia w 1982r. Rozpatruje sprawozdania państw z wykonania postanowień Konwencji oraz skargi na naruszenia praw wynikających z niej wynikające,

Kompilacja - połączenie,

Kompromis - polubowne załatwienie sporu osiągnięte na drodze wzajemnych ustępstw, ugoda,

Koncepcja - pomysł,

Konformizm - postawa wyrażająca zgodę z obowiązującymi normami, zasadami, wartościami,

Konkordat - umowa zawierana między Stolicą Apostolską a państwem, normująca wzajemne stosunki między władza świecką a duchowną, ustalająca zakres kompetencji, interesujące obydwie strony,

Konsolidacja - umocnienie, ugruntowanie, zjednoczenie,

Konspiracja - tajna, nielegalna działalność,

Konstytucja - ustawa zasadnicza najwyższej mocy prawnej, regulująca podstawy ustroju państwowego, określająca zasady powoływania i organizacji najważniejszych organów aparatów państwowych oraz normująca podstawowe prawa i obowiązki obywateli. Normy konstytucji stanowią podstawę i punkt wyjścia do ustanawiania porządku prawnego w państwie,

Konsul - organ jakiegoś państwa ustanawiany w obcych państwach jako przedstawiciel tego państwa, reprezentujący jego interesy i chroniący jego obywateli na obcym terytorium,

Konwencja o Prawach Dziecka - konwencja Organizacji Narodów Zjednoczonych z 1989r., która zapewnia, iż państwa zagwarantują w ramach swej jurysdykcji prawa z konwencji wobec każdego dziecka bez żadnej dyskryminacji. Gwarantuje również dzieciom m.in. prawo własności, prawo do wyrażania poglądów i swobodnej wypowiedzi, prawo do swobody myśli, sumienia i wyznania, prawo do swobodnego zrzeszania się, prawo do prywatności. Polska podpisała Konwencję w 1991 r. z pewnymi zastrzeżeniami,

Kosmopolita - obywatel świata,

Krajowy Rejestr Sądowy - urzędowy spis służący do rejestracji przedsiębiorców, stowarzyszeń, organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Rejestr jest jawny, więc każdy ma prawo dostępu do informacji zawartych w KRS.

Kryptoreklama - ukryta działalność reklamowa. Pod pozorem dostarczenia informacji dziennikarz zamieszcza treść reklamową wiążącą się najczęściej z uzyskaniem przez stosującego ją dziennikarza jakiejś korzyści, osobistej, bądź majątkowej. Prawo prasowe w Polsce zakazuje stosowania kryptoreklamy,

Kuratela - ustanowienie pieczy dla osób, które same nie mogą prowadzić swoich spraw lub nad majątkiem osób, które są nieobecne. Kuratora ustanawia się zgodnie z ustawą (Kodeks rodzinny i opiekuńczy),

Kworum (quorum) - niezbędna liczba członków ciała kolegialnego (zgromadzenia) do prowadzenia obrad i podejmowania legalnych rozstrzygnięć. Liczba ta w przypadku organów władzy publicznej jest określana przepisami prawa, a w przypadku innych organizacji, spółek, - normami statutowymi.

powrót do początku strony

Ł

Łapownictwo - inaczej korupcja, polega na przyjmowaniu korzyści majątkowej lub osobistej przez funkcjonariuszy publicznych, np. urzędników, w zamian za wykonanie jakiejś czynności generalnie nie związanej z obowiązkiem ponoszenia kosztów. W prawie polskim kodeks karny rozróżnia łapownictwo bierne - sprzedajność i łapownictwo czynne - przekupstwo, poza tym rozdziela łapownictwo na trzy kategorie: gospodarczą, administracyjną i polityczną.

Ławnik - instytucja mająca na celu urzeczywistnienie czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Ławnicy stanowią element niezawodowy, ale w składach orzekających uczestniczą na równi z sędziami zawodowymi w pierwszej instancji. W zakresie orzekania są niezawiśli (niezależni) i podlegają tylko ustawom.

powrót do początku

M

Majątek - ogół praw majątkowych przysługujących określonemu podmiotowi, na które składają się prawa i obowiązki obciążające dany podmiot, np. zobowiązania kredytowe (patrz też mienie).

Marszałek Sejmu - jednoosobowy organ kierowniczy, wybierany przez Sejm bezwzględną większością głosów. Do zadań Marszałka należy reprezentowanie Sejmu na zewnątrz, kierowanie pracami Prezydium Sejmu, stanie na straży praw i godności Sejmu oraz przewodniczenie obradom,

Marszałek Senatu - jednoosobowy organ kierowniczy Senatu, powoływany bezwzględną większością głosów. Do zadań Marszałka należy reprezentowanie Senatu na zewnątrz, zwoływanie posiedzeń Prezydium Senatu, stanie na straży praw i godności Sejmu, przewodniczenie obradom.

Mediacja - procedura pośredniczenia w sporze, w Polsce wprowadzona w procesie karnym w 1997 r., zakłada możliwość porozumienia się podejrzanego i pokrzywdzonego odnośnie zadośćuczynienia, czy pokrycia szkody już w postępowaniu przygotowawczym, w efekcie czego w następnym stadium nie musi dojść do aktu oskarżenia. Mediacje prowadzone są poza postępowaniem karnym przez instytucje lub osoby godne zaufania. Kierowane są do nich przez prokuratora za zgodą stron lub na ich wniosek.

Metodyka - zbiór zasad dotyczących sposobów wykonywania jakiejś pracy lub trybu postępowania prowadzącego do określonego celu.

Mienie - według kodeksu cywilnego to własność i inne prawa majątkowe należące do  danego podmiotu, nie zawiera w sobie np. zobowiązań (długów) tego podmiotu (patrz też majątek).

Młodociany - osoba, która ukończyła lat 15, ale nie ukończyła lat 18. W rozumieniu kodeksu karnego osoba, która w chwili popełnienia przestępstwa nie ukończyła 21. roku życia.

Molestowanie seksualne - niepożądane zachowanie o charakterze seksualnym lub inne zachowanie godzące w godność kobiet lub mężczyzn związane z ich przynależnością do określonej płci (włącznie z zachowaniem zwierzchników i kolegów/koleżanek w miejscu pracy).

Monitor Polski - dziennik urzędowy, w którym ogłasza się m.in. uchwały Zgromadzenia Narodowego, Sejmu, Senatu, Prezydenta.

powrót do początku

N

Naczelny Sąd Administracyjny, NSA - sąd, do którego kompetencji należy sprawowanie kontroli nad działalnością organów administracji publicznej. Uprawniony do wniesienia skargi do NSA jest każdy, kto ma w tym interes prawny, prokurator czy Rzecznik Praw Obywatelskich po uprzednim wyczerpaniu środków odwoławczych.

Naruszenie nietykalności - przestępstwo polegające na umyślnym uderzeniu człowieka lub naruszeniu w inny sposób jego nietykalności. Patrz też: nietykalność.

Naruszenie tajemnicy korespondencji - przestępstwo polegające na uzyskaniu, bez uprawnienia, informacji poprzez otwarcie zamkniętego pisma, dokumentu lub podłączenie się do przewodu elektronicznego, zainstalowanie podsłuchu itp.

Nawiązka - nakładana przez sąd kara o charakterze represyjno-odszkodowawczym, stosowana z reguły oprócz kary zasadniczej, polegająca na zapłaceniu pewnej kwoty pieniędzy na rzecz organizacji społecznej lub samego pokrzywdzonego.

Nieletni - osoba, która, według prawa polskiego, popełniła czyn zabroniony przez ustawę karną przed ukończeniem 17 roku życia.

Nieposłuszeństwo obywatelskie - działanie obywatela w formie pokojowego protestu, polegającego na świadomym łamaniu przepisów prawa, które uważa za niemoralne lub niekonstytucyjne, i niepodporządkowywanie się wyrokom sądowym.

Nietykalność - jedno z podstawowych konstytucyjnych praw obywatelskich. Polega na zakazie pozbawienia wolności, z wyjątkiem przypadków przewidzianych prawem.

Nietykalność cielesna - nienaruszalność ciała człowieka, jej naruszenie ma charakter zniewagi czynnej, np. spoliczkowanie, szarpanie za ubranie, oplucie itp., jest zakwalifikowane jako występek ścigany z oskarżenia prywatnego.

Nietykalność poselska - immunitet poselski, zakaz zatrzymania lub innego ograniczenia wolności posła w czasie trwania mandatu bez zgody parlamentu.

Niezawisłość sędziowska - podstawowa zasada Konstytucji, w myśl której sędzia przy orzekaniu podlega wyłącznie Konstytucji i ustawom, wyklucza natomiast jakąkolwiek zależność od innych aktów.

Najwyższa Izba Kontroli - organ kontroli państwowej podległy sejmowi. NIK kontroluje realizację ustaw i innych aktów prawnych w zakresie działalności gospodarczej, finansowej i administracyjnej organów administracji rządowej.

NIP - numer identyfikacji podatkowej. Jest on numerem indywidualnym nadawanym w drodze decyzji przez urząd skarbowy podatnikom, płatnikom podatków i płatnikom składek ubezpieczeniowych na podstawie ustawy z 13.10.1995 roku o zasadach ewidencji identyfikacji podatników i płatników.

Normalizacja - ujednolicenie, zastąpienie norm krajowych europejskimi, na podstawie dyrektyw Unii Europejskiej.

Norma prawna - reguła postępowania zawarta w przepisach prawnych. Norma prawna jest normą obowiązującą.

Notariusz - osoba zaufania publicznego, powołana do dokonywania czynności, którym strony pragną nadać formę notarialną. Dokonane przez notariusza czynności nadają dokumentom charakter urzędowy. Notariusz wykonuje czynności notarialne w swojej kancelarii, wyjątkowo może dokonać ich w innym miejscu, ale jeżeli przemawia za tym charakter czynności (np. sporządzenie testamentu). Za dokonanie czynności pobiera wynagrodzenie.

powrót do początku

O

Obligatoryjny - obowiązkowy, konieczny.

Obywatelstwo Europejskie - termin zaczerpnięty z Traktatu Rzymskiego. Każda osoba będąca obywatelem państwa członkowskiego jest równocześnie obywatelem Unii Europejskiej. Uprawnienia związane obywatelstwem europejskim to: swobodny przepływ osób, prawo składania petycji (dowolne zapytanie dotyczące prawa wspólnotowego) do Parlamentu Europejskiego (patrz niżej), prawo zgłaszania wniosków do Ombudsmana (patrz niżej), prawo do uczestniczenia w wyborach do Parlamentu Europejskiego, uprawnienie do ochrony dyplomatycznej ze strony wszystkich przedstawicielstw państw członkowskich.

OC - odpowiedzialność cywilna, powszechnie używany skrót dla obowiązkowego ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej.

Ochrona danych osobowych - to samodecydowanie o tym, jakich informacji na swój temat będzie udzielał obywatel i czy w ogóle będzie to robił.

OECD - Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, skupia 24 najbogatsze państwa świata. Głównym jej celem jest popieranie współpracy i koordynacja polityki gospodarczej, handlowej państw o gospodarkach rynkowych.

Ombudsman - Rzecznik Praw Obywatelskich UE. Jest upoważniony do przyjmowania zażaleń od obywateli UE i osób prawnych (np. stowarzyszeń) zamieszkałych lub zarejestrowanych na terenie Unii. Może badać sprawy z inicjatywy własnej lub na skutek skargi do niego wystosowanej za pośrednictwem deputowanych do Parlamentu Europejskiego. Biuro Ombudsmana mieści się w Strasburgu.

Organy Rady Europy - Zgromadzenie Parlamentarne, Komitet Ministrów, Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych.

Organizacja Narodów Zjednoczonych - organizacja utworzona w 1945r., której celem jest utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, rozwijanie przyjaznych stosunków pomiędzy narodami itp. Organizacja działa poprzez swoje organy główne: Zgromadzenie Ogólne, Radę Bezpieczeństwa, Radę Gospodarczo-Społeczną, Rade Powierniczą i Sekretariat. Polska jest jednym z pierwotnych członków-założycieli ONZ.

powrót do początku

P

Państwo prawne - państwo jasnych regułach dla obywatela, gdzie prawo jest szanowane i przestrzegane a konieczność ochrony i godności człowieka jest jednym z wymogów państwa prawa (patrz art. 2 Konstytucji).

Parlament Europejski - jeden z głównych organów UE, którego celem jest reprezentowanie ludności państw tworzącej ją Wspólnoty. Do najszerszych jego kompetencji należą: nadzór i kontrola. Jest wybierany co 2,5 roku. Wszystkie osoby fizyczne i prawne maja prawo składać skargi do Parlamentu Europejskiego na nieprawidłowości występujące w obrębie Wspólnoty.

ESEL - powszechny elektroniczny system ewidencji ludności prowadzony przez Rządowe Centrum Informatyczne. Obejmuje on zestawy danych osobowych (imię, nazwisko, stan, cywilny, data urodzenia, adres zamieszkania), dla których ustalono numery ewidencyjne. Numery te są wpisywane do dowodów osobistych.

PHARE - (skrót od Poland and Hungary Assistance for Reconstructing their Economics -ang.) Program pomocy finansowej dla podlegających procesowi przekształceń gospodarczych państw wschodnioeuropejskich. Pomoc z programu przeznaczona jest na przyspieszenie reform gospodarczych w Europie Środkowej i Wschodniej.

Pluralizm społeczny - wolność tworzenia związków stowarzyszeń, partii, fundacji itd.

Płeć biologiczna (ang. sex) - cechy biologiczne, którymi różnią się kobiety i mężczyźni.

Płeć społeczno-kulturowa (ang. gender) - różnice społeczno-kulturowe występujące pomiędzy kobietami i mężczyznami, przyswajane w procesie wychowywania. Zmieniają się wraz z kolejnymi epokami i odmiennie kształtują zarówno w obrębie jednej, jak i między różnymi kulturami.

Podatek - publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa (Ordynacja Podatkowa z 1997r.).

Podejrzany - osoba, wobec której prawnie toczy się dochodzenie lub śledztwo, tzn. wydano w stosunku do niej postanowienie o przedstawieniu zarzutów, albo bez jego wydania, gdy ustawa to dopuszcza, postawiono zarzut w związku z przystąpieniem w charakterze podejrzanego.

Postanowienie administracyjne - akt rozstrzygający kwestie procesowe, które się zdarzają pomiędzy wszczęciem postępowania a jego zakończeniem, w przeciwieństwie do decyzji administracyjnej, która rozstrzyga ściśle określoną sprawę obywatela, co do istoty.

Prawa człowieka - zespół praw i wolności niezbywalnych przysługujących każdemu człowiekowi, każdej jednostce ludzkiej, niezależnie od tego, czy zostało ono sformułowane czy też nie.

Prawa reprodukcyjne - prawo wszystkich jednostek lub par do swobodnego i odpowiedzialnego decydowania o tym, ile kiedy i w jakich odstępach czasu chcą mieć dzieci, jak też prawo do informacji i środków umożliwiających im osiągnięcie tego celu oraz prawo do możliwie najlepszego zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego.

Praworządność - patrz: państwo prawa

Prawo wyborcze - ogół norm prawnych regulujących sposób powoływania organów przedstawicielskich, dla obywatela to jedno z podstawowych praw politycznych obejmujących czynne prawo wyborcze (prawo głosowania, bycia wyborcą podczas wyborów) i bierne prawo wyborcze (możliwość kandydowania).

Prerogatywy prezydenckie - uprawnienia prezydenta RP nie wymagające dla swej realizacji kontrasygnaty (podpisu/zgody) ze strony Prezesa Rady Min. Prerogatywy stwarzają prezydentowi prowadzenie bardziej samodzielnej polityki i, tym samym zajmowania stanowiska bardziej odmiennego niż większość parlamentu (patrz art.144 ust.3 Konstytucji).

Przemoc domowa / przemoc w rodzinie - wszelki rodzaj przemocy fizycznej, seksualnej lub psychicznej, która stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa lub dobrobytu któregokolwiek z członków/członkiń rodziny oraz/lub groźba użycia siły fizycznej, w tym przemocy seksualnej wobec członków/członkiń tej rodziny lub domowników/czek.

Przymus adwokacki - obowiązek skorzystania z fachowego pełnomocnika dla skutecznego dokonania wybranych czynności prawnych. W niektórych z nich takim pełnomocnikiem może być wyłącznie adwokat, a w niektórych nawet sędzia, prokurator, notariusz, czy profesor lub doktor nauk prawnych polskich szkół wyższych.

Przywilej - dodanie praw, ulg. Szczególna ochrona, z jakiej korzystają przedstawiciele dyplomatyczni, polityczni itp.

powrót do początku

Q

Quorum (łac.) - czyt. kworum, minimalna, wystarczająca liczba członków jakiegoś ciała kolegialnego, np. parlamentu, niezbędna do podejmowania rozstrzygnięć

powrót do początku

R

Rada Bezpieczeństwa - organ główny ONZ (patrz lit. O), na którym spoczywa główna odpowiedzialność za utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Składa się z 15 członków, w tym z 5 stałych i 10 kadencyjnych. Stali to: USA, Rosja, Wielka Brytania, Francja i Chiny,

Rada Bezpieczeństwa Narodowego - organ doradczy Prezydenta RP, w zakresie wewnętrznym i zewnętrznym bezpieczeństwa państwa. W jej skład wchodzą: Prezes Ministrów, minister właściwy ds. zagranicznych, minister Obrony Narodowej, minister właściwy ds. wewnętrznych i administracji, Minister Finansów, Prezes NBP i Szef biura Bezpieczeństwa Narodowego jako jej sekretarz,

Radca prawny - zawód polegający na świadczeniu pomocy prawnej, polegającej w szczególności na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami w charakterze zastępstwa prawnego i procesowego,

Ratyfikacja umowy międzynarodowej - ostateczny akt związania się państwa umową międzynarodową ( w Polsce dokonuje jej Prezydent),

Referendum - odwołanie się do narodu jako strony decydującej „w sprawie” o podjęcie określonej decyzji. Referendum jest przejawem demokracji bezpośredniej,

REGON - niepowtarzalny numer identyfikacyjny, nadawany przez urząd statystyczny podmiotom wpisanym do rejestru urzędowego podmiotów gospodarki narodowej, tzn. osobom prawnym, jednostkom organizacyjnym nie mającym osobowości prawnej oraz osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą,

Reprodukcyjne prawo - prawo wszystkich jednostek lub par do swobodnego i odpowiedzialnego decydowania o tym, ile, kiedy i w jakich odstępach czasu chcą mieć dzieci, jak też prawo do informacji i środków umożliwiających im osiągniecie tego celu oraz prawo do możliwie najlepszego zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego,

Restrukturyzacja - zmiana zasad działania,

Rodzicielski urlop - indywidualne prawo do urlopu przysługujące wszystkim pracownicom i pracownikom w związku, z urodzeniem lub adopcją dziecka, mające im umożliwić opiekę nad nim,

Rękojmia za wady rzeczy – odpowiedzialność ustawowa sprzedawcy za wady fizyczne i prawne rzeczy sprzedawanej. Odpowiedzialność z tytułu rękojmi powstaje niezależnie od wiedzy zbywcy (sprzedającego) o danej wadzie oraz tego, czy można mu przypisać winę (art. 556 kodeksu cywilnego i nast.).

Roszczenie - możność żądania od konkretnej osoby tego, aby zachowała się względem nas (uprawnionego) w określony sposób,

Rozporządzenie - akt normatywny niższego rzędu niż ustawa wydawany przez naczelny organ państwowy, na podstawie upoważnienia zawartego w ustawie w celu jej wykonania. W Polsce rozporządzenia wydaje Prezes Rady Ministrów, Rada Ministrów i ministrowie. Rozporządzenia musza być zgodne z ustawą i ogłoszone w Dzienniku Ustaw RP,

Rozporządzenie z mocą ustawy - akt normatywny niższego rzędu o randze ustawy, od 1992 roku do ich wydawania ma prawo Rada Ministrów,

Rozwód - rozwiązanie związku małżeńskiego przez sąd na żądanie jednego lub obojga małżonków. Według prawa polskiego o rozwodzie orzeka sąd wojewódzki, jego przesłanką jest trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Mimo istnienia wszystkich przesłanek dopuszczalności rozwodu w praktyce nie udziela się go jeżeli ucierpiałyby na tym małoletnie dzieci,

Równe szanse kobiet i mężczyzn - brak barier utrudniających udział w życiu gospodarczym, społecznym, kulturalnym, politycznym z powodu przynależności do określonej płci,

Równość płci - pojecie, zakładające, że istoty ludzkie mogą w sposób wolny rozwijać osobiste zdolności i dokonywać wyborów bez ograniczeń zw. z ich społeczno-kulturowymi rolami płciowymi oraz, że odmienne zachowania, ambicje i potrzeby kobiet i mężczyzn traktowane są i oceniane w oparciu o zasadę równości,

Równość praw - wszyscy traktowani w taki sam sposób bez względu na cechy,

Rzecznik Praw Obywatelskich - organ konstytucyjny, którego głównym zadaniem jest ochrona praw obywatelskich, a także informowanie parlamentu o stanie postrzegania paw obywateli (człowieka) w państwie. Podejmuje on działania na skutek skarg obywateli oraz z urzędu. W razie stwierdzenia naruszenia prawa może on zaskarżać akty normatywne do Trybunału Konstytucyjnego, czy żądać wszczęcia postępowania administracyjnego przez organy administracji publicznej, a także brać udział w postępowaniach na prawach przysługujących prokuratorowi, itp.

powrót do początku

S

Sankcja - kara.

SAPARD - (ang. Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development), Przedakcesyjny Instrument Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich, tj. program przeznaczony dla kandydujących do członkostwa w Unii Europejskiej krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Środki finansowe z tego funduszu mają stymulować rozwój obszarów wiejskich oraz ułatwić proces integracji sektora rolnego krajów kandydujących z Unią Europejską przez dostosowanie tego sektora do standardów i wymagań unijnych. Płynne włączenie tych krajów w system Wspólnej Polityki Rolnej i programów strukturalnych UE jest założeniem Programu.

Sąd Najwyższy - naczelny organ sądowy, sprawujący nadzór w zakresie orzecznictwa nad działalnością wszystkich sądów, rozpoznaje kasacje, rozstrzyga zagadnienia prawne przekazane mu przez sądy wojewódzkie i apelacyjne, przedłuża tymczasowe aresztowanie na dalszy oznaczony okres po upływie 1 roku. Dzieli się na 4 izby: Administracyjną, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Cywilną i Karną oraz Wojskową.

Sąd Pracy - w Polsce odrębna jednostka organizacyjna sądu rejonowego, sąd I instancji rozpatrujący sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

Sąd wojewódzki - od 1999 roku sąd okręgowy - sąd powszechny, rozpatrujący w I instancji najpoważniejsze sprawy karne i cywilne oraz w II instancji środki odwoławcze (apelacje, zażalenia) od orzeczeń sądów rejonowych.

Segregacja na rynku pacy - skoncentrowanie kobiet i mężczyzn w różnych dziedzinach aktywności zawodowej i na różnych stanowiskach, przy czym kobiety mają znacznie mniejszy zakres możliwości zawodowych niż mężczyźni i są obsadzane na niższych stanowiskach.

Sekretarz Generalny ONZ - najwyższy funkcjonariusz Organizacji Narodów Zjednoczonych, powoływany przez Zgromadzenie Ogólne na Zlecenie Rady Bezpieczeństwa (także organy ONZ). Jego kadencja trwa 5 lat z możliwością jednokrotnego przedłużenia na następną. Sekretarz m.in. bierze udział w posiedzeniach innych organów głównych, składa sprawozdania z działalności całej Organizacji i reprezentuje ją na zewnątrz, np. podpisując w jej imieniu umowy międzynarodowe.

Separacja - rozejście się, np. małżonków, ustanie (rozkład) ich wspólnego pożycia, który według kodeksu rodzinno-opiekuńczego może wywołać skutek trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżonków, tzw. pozytywną przesłankę rozwodową.

Spółka akcyjna - kapitałowa spółka handlowa, w której wspólnikami są właściciele akcji, czyli akcjonariusze. Aby założyć spółkę akcyjną, trzeba mieć kapitał w wysokości co najmniej 500 000 zł. Prawną odpowiedzialność za działania i zobowiązania firmy ponosi jej zarząd, finansową - akcjonariusze (do wysokości swych udziałów). Właściciele akcji mają też prawo do dywidendy, czyli części wypracowanego przez spółkę zysku, proporcjonalnie do liczby posiadanych akcji, chyba że sami podejmą decyzję o przeznaczeniu zysku na inwestycję.

Spółka cywilna - spółka działająca na podstawie prawa cywilnego. Wspólnicy (minimum dwóch) zobowiązują się do dążenia do określonego, wspólnego celu gospodarczego. Wspólnicy tworzą kapitał spółki cywilnej z wniesionych przez siebie wkładów w postaci gotówki, a później również dochodów spółki. W spółce cywilnej nie istnieje możliwość odsprzedaży wkładu udziałowego osobom trzecim, a przyjęcie nowego wspólnika wiąże się ze zmianą w umowie spółki cywilnej. Za zobowiązania spółki cywilnej wszyscy wspólnicy odpowiadają zarówno majątkiem spółki, jak i każdy majątkiem osobistym. Spółka cywilna nie ma osobowości prawnej.

Spółka jawna - spółka handlowa, zawarta na mocy umowy pisemnej, zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sadowym. Nie ma osobowości prawnej, ale może zaciągać zobowiązania, a wszyscy wspólnicy odpowiadają za nie majątkiem spółki i osobistym. Nazwa spółki musi zawierać nazwisko jednego, kilku lub wszystkich wspólników oraz dodatkowe oznaczenie - „spółka jawna” lub „sp.j.”. Istotne jest, że wspólnicy nie mogą pobierać wynagrodzenia w związku z prowadzeniem spółki. Oznacza to, że wynagrodzenie wspólników nie może być kosztem uzyskania przychodu spółki.

Spółka komandytowa - spółka osobowa, która powstaje w wyniku umowy w formie aktu notarialnego, wpisana jest do Krajowego Rejestru Sądowego. Co najmniej jeden wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia (komplementariusz), a jeden (komandytariusz) do wysokości określonej w umowie sumy. Nazwa spółki powinna zawierać nazwisko jednego lub kilku komplementariuszy z dodatkiem „spółka komandytowa” lub „sp. k.”.

Spółka partnerska - spółka osobowa zawarta na mocy aktu notarialnego, wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego. Spółkę taką założyć mogą przedstawiciele określonych zawodów, np. adwokaci, aptekarze, architekci, położne itp. Wspólnicy nie odpowiadają za zobowiązania zaciągnięte przez partnera, a nazwa takiej spółki musi zawierać nazwisko co najmniej jednego partnera, dodatkowe oznaczenie „i partner” albo „spółka partnerska oraz określenie wykonywanego przez nich zawodu.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - spółka kapitałowa, czyli stanowiąca związek kapitału, a nie osób. Powstaje na mocy umowy notarialnej i zostaje wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego. Kapitał zakładowy spółki powstaje z udziałów wnoszonych przez jej wspólników, przy czym wartość udziału nie może być niższa niż 500 zł, a kapitału niż 50 000 zł. Nazwa spółki powinna zawierać oznaczenie „spółka z ograniczoną odpowiedzialnością”, w skrócie: „sp. z o.o.”.

Sprawa cywilna - sprawa, do której mają zastosowanie przepisy prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, a także inna sprawa, jeśli na mocy ustaw szczegółowych znajduje odesłanie do przepisów kodeksu cywilnego.

Status - (status społeczny) położenie jednostki lub grupy w strukturze społecznej, wyznaczone przez czynniki subiektywne, wyrażone miarą prestiżu społecznego, i obiektywne (zawód, dochód, zakres władzy).
Statut - zbiór przepisów regulujących strukturę, zadania i sposób działania zrzeszeń, zakładów, instytucji lub organizacji (np. spółdzielni, spółki, stowarzyszenia).

Strajk - zbiorowe powstrzymanie się pracowników od wykonywania pracy w celu rozwiązania sporu zbiorowego i interesów związanych z warunkami pracy, płac lub świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych. Legalny strajk może być ogłoszony po przeprowadzeniu rokowań i mediacji.

Strategia - teoria i praktyka przygotowywania i prowadzenia przedsięwzięć.
Straż miejska - jednostka organizacyjna gminy powołana do realizacji zadań w zakresie ochrony porządku publicznego. Składa się z komendanta i umundurowanych strażników. Do podstawowych zadań straży należy m.in. ochrona porządku w miejscach publicznych, współdziałanie z właściwymi podmiotami w zakresie ratowania życia i zdrowia obywateli, zapewnienie bezpieczeństwa zgromadzeń publicznych. Strażnik miejski ma m.in. prawo do legitymowania osób, nakładania grzywien, ujęcia osób stwarzających zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego, kierowania wniosku do Kolegium ds. Wykroczeń, blokowania pojazdów. Może również stosować środki przymusu bezpośredniego np. siłę fizyczną.

Stowarzyszenie - dobrowolne, trwałe zrzeszenie osób, o celach niezarobkowych, samodzielnie określające swój program i strukturę; w Polsce występują stowarzyszenia zarejestrowane (rejestracji dokonuje sąd) i zwykłe, nad którymi nadzór należy do wojewódzkich organów administracji publicznej.

Strasburg (Strasbourg) - miasto we wsch. Francji, siedziba Rady Europy i Parlamentu Europejskiego.
Subsydiarność - pomocniczość.
Subwencja - szczególny rodzaj dotacji; bezzwrotna pomoc finansowa, udzielana najczęściej przez państwo instytucjom, organizacjom społecznym lub osobom fizycznym, przeważnie ze środków finansowych budżetu lub funduszu pozabudżetowego.

Społeczno-kulturowe role płci - szereg wymogów i zakazów dotyczących działania i zachowania, przypisywanych odpowiednio kobietom i mężczyznom, wpajanych im na mocy tradycji, przejawiającej się w edukacji.

Systemy kwotowe - określony procentowo udział w obsadzie stanowisk, urzędów lub dostępie do zasobów, jaki ma przypaść określonej grupie na podstawie ustalonych zasad. Kwota ta ma na celu skorygowanie istniejącej nierównowagi, czy to w gremiach decyzyjnych, czy generalnie, w sferze zatrudnienia.

Szklany sufit (ang. glass ceiling) - niewidoczne bariery wynikające z założonych struktur w instytucjach zdominowanych przez mężczyzn, uniemożliwiające kobietom karierę i awans.

powrót do początku

Ś

Świadczenie - przedmiot zobowiązania, tzn. to, czego wierzyciel (strona) może żądać od dłużnika, a do czego dłużnik uprzednio się zobowiązał i co powinien spełnić. Zobowiązanie nie musi ono być spełnione bezpośrednio przez dłużnika (patrz również: roszczenie).

Świadek incognito (czyt. inkognito) - świadek, który z uwagi na grożące mu niebezpieczeństwo z racji składanych zeznań zostaje utajniony podczas procesu. Zeznania świadka odczytuje się na rozprawie z wyłączeniem jawności.

Świadek koronny - osoba, która będąc podejrzanym, złożyła przed wniesieniem wobec niej aktu oskarżenia wyjaśnienia, mogące przyczynić się do ujawnienia okoliczności przestępstwa i wykryciu pozostałych sprawców.

Światowa Organizacja Zdrowia - (ang. World Health Organisation, WHO), wyspecjalizowana organizacja ONZ, jej głównym celem jest przyczynianie się do osiągania jak najlepszego stanu zdrowotnego przez wszystkie narody.

powrót do początku